Tuesday, June 24, 2008

Congrats' UZO!


Congrats' UZO: You made my day!
UZO Innmun Suina tawh kisai

A Thoughts for Today:

Zingkaal dah 6:00 am velin ka thou a, ka bawl ngaina banga ka blog ka etzou a, Zokuomthawn ah innlang news bangbang aum diei chikawm a ka hon leh ka mit hing la masapen khu UZO in building mun ding sui chi ana hi mawh hi. Lungdampi taluo in tomkhat hun la in tuni'a diinga ka ngaisutna (Thoughts for today) ka gielsuhta hi. It's a good morning to me.
UZO Gen. Hq. te vaihawmna kipahpi huoi mama ee. A khangtou leh vision neite gama lut diing ihita ua, Zou vontawite mang (The dream of the Zous) khat khat a hing tangtung diing ahita hi. Pasian theikawm a i panlah dante thupi sa ing. UZO, ZSP, ZLS, etc. te'n tunai bangchih amakhat apat in khantouna leh ahing khangtou diingte lamlahna ipan theita ua, thupi kasa hi.

Tambanga i bawl touzel uleh NEXT GENERATION khu hing kilamdang himhim diing ahidan kichientah a muthei in aum hi. Zou Innpi lam vai, Zou vontawite lawchinna lungdampi (felicitate) zing vai, ZSP study forum mun tuomtuom ah bawlzom touzel vai, coaching, seminar leh career guidance Zou vontawi hing khangtou diingte pezing vai, MIL zong mite nuoi a ahi louna diingin bawl zing vai. ZYO nasepnate zong a hawmthaw huoi sih! I bawlhoite lah a thupi kasah dieh khu "NAMPI A DIINGA PASIAN MASANGA KHUPDIN" (A community on our knees before God) chi khu ahi. Tambanga ipei touzel ua, Pasian maipha isui zing uleh Pasian in ang manghil sih diing hi. I mailam tuituoh kasa hi.

Tuesday, June 17, 2008

I know you can do it !

I KNOW YOU CAN DO IT !
(Na bawlthei diing hi chi kathei ahi)

A thought for today!!!
Tami thuguol khu ka lungsim sungah sawtpi apat ana um zing hi. 2004 lai in East Lansing, Michigan a Mall a na kaseplai in "Galyan" kichi departmental store khat ah outdoor leh sports lam tawh kisai sil zousie a kizua hi. Tuamun ah muoltung kana dan a kibawl innbang sangtah khat khu muolsang bangin a kibawl a, mite tuami taang a ka zel uhi. A taang kadan khu a hamsa mama a, tuuh diing leh tot diing zong atam kholsih a, a tunna na uah a khau puoh uh ama uh kikhina pen a khi toutou uhi. Tuabangin a tawpna tunna diingin a kilumle pheil a ka ngai ahia, a dawn tuon kuon lahteng a hamsat tuoh mama hi.

Kihanthawnna Dih: Nikhat nuta khat leh a lawmte uh tua store ah hing vah in a naupang nu uh tua taang tunga kaa diingin ang kipanta hi. A patna lamah nuom asa mama a, ang san deudeu leh hamsa asa deudeuta hi. A nu'n zong a bul apat a kalkhat asuon zou chienga, "Yes, there you go" ana chi toutou ahi hi. Tuachi'n hing sangtou hiei hiei in, a dawn ang tunkuon tah in a taang umdan khu a kilumle phiel ahiziehin tuana a kaa zouna diingin kilumle leh a taang tunga a tuuhthei suong mong khat le ni maimai ah ang kiluoita hi. Tomkhat a kiluoi zou in a nu kungah, "Mom, I can't do it anymore" ang chita a tawpsan ang sawmta hi. A nu'n zong, "I know you can do it. Just try it, try it" chi'n a tanu ana hanthawn zing hi. A tanu'n anu kammal apat hing kihantawn in a tha neisun ahing lakia a, ang katou ma leh hamsatah vang ahina a, ang kazou a, taangtungah a tuong vilvel hi. A nu leh a lawmte kikou gawpin a khut uh ana beng ziah ziah ua, a tanu'n a nuoi a anu leh a lawmte kipah a khutbeng, laam leh kikoute a ensuh a, a nui hiuhiau a, ameel ah lungdamna leh lungkimna um ahidan khu nielguol ahisih hi. Zogam sungah tambang nu leh pa bangzat aum de aw?
Bawlzou Sih Vang e!: I kipui dan a taangpi a et-in sil hoilou lam i bawl khah diinguh zauna a kipuina abang hi. Sil khat poupou ibawl leh i bawlkhiel khah diing izau ua, i bawlkhiel sang un bawllou in i um ua, khantouna leh lawchinna aum thei tahtah sih hi. Na khat phot ibawl ngailou deu khat ibawl chiengun "Bawl thei sing" chi i thangsah mama ua, tua in i lungsim ngaisutna a shisah paipai hi. Tuasangin, "Bang chi'n ka bawl thei diei?" chi lei i lungsim sungah dohna ang um diinga, i lungsim ngaisutna i zang (exercise) diing ua, lawchinna ang umzaw himhim diing hi. Ei pawl pen silkhat ang kibawlsah sawm chiengin "Bawl thei sih vang" chi'n i tawpsan paipai ua, tua in bangma tan ang tut ngaisih hi. Abanah, a bawlthei ngap sunsunte'n zong bawlkhiel diing zauna in bangma i bawl ngam zel sih uhi. "Daching in bawl khiel kha leng" china in i lungsim a pumtuom a, siltha bangma maingap lou in kilamdanna leh kihenna i lamdot (welcome) ngam sih uh hi. Tambanga ing um chiengun i hina uh kilamdang lou in khangtou theilou, mite khangtou zungzung a aum lai un eite khangtheilou in i um mawh uhi. Tampen bawlkhiel diing zauna sangin bawldih diing kilawpna umlou china ahia, a meipuote leh a lawching loute dinmun thupi pente lah a khat ahi hi. Lawsap diing zauna khu lawchin diing thanopna sangin a lienzaw hi. Tuaziehin, supna umlou in i kimawl ua, meetna zong aum dieh sih hi.

A Hiloulam a Thuhilna: Naupangte hi'n khanghamte hitaleh sil khat phot phot ibawl chiengun "bawl maimai" chidan ihau seng uhi. Bawl maimai hilou in bawl tahtah diing; vah maimai hilou in vah tahtah diing; hing maimai hilou in hing tahtah diing ihi uhi. Nu-le-pate'n naupangte a thuhil chiengun zong a hilou (negative) lam vive in ihil uh abang hi. Na bawl lou ngei ngei leh, na sim lou ngei ngei leh, na chilou ngei ngei leh chidan deu in kithuhilna ipan ua, naupangte lungsim sungah thanopna umlou in zauna in pumtuom in silkhat phot abawl chiengun a bawlkhiel diinguh azau ua, a lawching zou tahtah sih uhi. Zauna sangin kithalawpna ah lawchinna aum zaw gige hi. Naupangte khu a hilou lama thuhil sangin a hoilam in thu hil lei a tha uh ang nuom diinga, zong a lawching bai zaw diing uhi.
Pasian Hing leh Dawi leh Kau Biehna: Nidanglai in Pasian hing ibieh masang un dawi leh kaute ina bie uhi. Tuahun lai in pasiente'n a hilou lam vive in ang na galgiih uhi. "Tambang na bawl uh leh hoi diing" chidan hilou in "Tambang na bawl uleh hoilou diing" chidan in ana gaah uhi. Tuaziehin, biehpiehna leh kithoinate zousie i-et chiengin lungdam thu genna hilou in haholna ahizaw hi. Hilezong, tuhun chiengin Pasian hing ihing beta ua, lam-etna leh suohtatna thupitah ineita ua, nasatah in ihing khangtouta uhi. Tutan in Pasian hing na be naisih ulei i society leh silteng ah tu dinmun ah i din zou diinguh ka gingta sih hi.

SIET KIPIEHNA: Zogam sunga lungsim saltanna thupitah khat khu "Siet kipiehna" ahi hi. Mi hausate i en ua, eite tun phahna diingin i ngaisut sih uhi. Mi pil leh siemte i en ua, eite a pil theilou a siem theilou leh amau te tunna tan tung theilou diingin i ki ngaisut uhi. Tampen in nasatah in i lungsim suongkul ah a taangsah hi. Sil kaht ibawl lezong mite a banga hoizou diinga gingta lou, na khat isep ulezong mite sep banga sem zou diinga ki ngaisut lou chibangin i um ua, tua pen adihsih hi. Lou ihou ua, mite'n i louma ang doh uleh i guitam khum ua, bangma zong hizoulou leh thupi lou khat in igen ua, ganta khat leh ni i khawi ua, mite kungah guitam in bangma lou bangin i genthei zel uhi.
I Hindan Ka Theisiemlou Pawlkhat: Zomite pen thunuoilut (humility) kitu lou in zawn (poverty) i kitu zaw uhi. Tua pen lakhiel in zawn i kitu chiengun thunuoilut kitu danin i ngaisut ua, a zawng theipen a kigen thei penpen in a zou zel a, a tahtah a tua a thugen bang lien a zawng diing hileh a gentu a utloupen ahizel hi. Theisiem hamsa sa ing. I innsung thu ang kidongta a, i zi i pasal, i tate leh naute, teehpi leh teehpu hoilounate iban gen siem ua, a hoinate uh i muthei sih hi. I damlai in i ki-iit sih ua, i shini chiengin iitkhem kipang ihiei vang thei sing, i kika semsom ua, a damlai a kihau zingte zong ang shi chiengun ang kika ua, theisiem hamsa kia leuleu hi.

Monday, June 16, 2008

Lulaby of the Zomis

Zomite Nauhimna laa
(Lulaby of the Zomis)

Khatna:
Ka nau iimu taw taw,
Nunu'n nawipi hing puoh va'n;
Papa'n sawmsiel hing kai va'n;
U U'n khuoiha hing hieh va'n;
Ka nau aw iimu taw......
******************************************

Nina:
Kanau aw iimu taw..........
Khuna hing pei lutlut pi koi ahiei maw?
I Pu Sienthang hi bou ee.
A bang hing bawl diing ahiei maw?
A tu ahei hing kheng diing.
A tu a hei bang diing maw?
Zinga pal satna diing hi'e.
A pal apal bang diing maw?
Zinga siel khumna diing hi'e.
A siel asiel bang diing maw?
Zinga mou laahna diing hi'e.
A mou amou bang diing maw?
Tanu tapa tawi diing hi'e.
Tanu tapa bang diing maw?
Mim bem taangbem po diing hi'e.
Mimbem taangbem bang diing maw?
Kielha chi'a neeh diing hi ee....
Ka nau aw iitmu taw.........
****************************************

Wednesday, May 21, 2008

Sectarianism

Kikhenneenna: Sectarianism

Khai Minthang
United States

Pasian in bang diinga leitung tamchiepi sunga ang koi a,
"Leitung mihingte" ang chi kawi valong adiei?
Kei a diingin leitung lien seng, Asia mite hi nuomsa ing.
Asia zong lienseng, India te hing kichi leh nuomsa ing.
India zong lienseng, Manipur mite hing kichi leh nuomsa ing.
Manipur zong lienseng, Lamka mite hing kichi leh nuomsa ing.
Lamka zong lienseng, Zomite hing kichi leh nuomsa ing.
Zomite zong lienseng, Presbyterian-te hing kichi leh nuomsa ing.
Presbyterian zong lienseng, Zou Presbyterian Synod-te hing kichi leh nuomsa ing.
Zou Presbyterian Synod zong lienseng, Singngat District Presbyterian-te hing kichi leh nuomsa ing.
Singngat District Presbyterian zong lienseng, Tangpijol Presbyterian Church-te hing kichi leh nuomsa ing.
Tangpijol Presbyterian Church zong lienseng, Tangpijol PYF te chi'n hing kihan leh nuomsa ing.
Tangpijol PYF zong lienseng, Pa Suan te innkuon hing kichi leh nuomsa ing.
Pa Suan te innkuon zong lienseng, ka min mama in hing kihan leh nuomsa ing.
Ka min zong lienseng, ka tahsa minte khat tawh hing kihan leh nuomsa ing.
Ka tahsa minte zong lienseng, a bamengte tawh hing kihan leh nuomsa ing.
A bamengte zong lienseng, khenzah nuom nalai ing.


Tuaziehin, ann kaneeh chiengin zong ka haatu, ka ui haa, ka haapi, etc. chite in kakhen nuom hi. Tuathamlou in ka haapi a ann kahai chiengin zong ka veilang haapi leh ka zietlang haapi te khen vevaw a, sa tuituoh nga tuituoh kahai chiengin ka zietlang haa tawh ka hai a, annte louhing leh atuilou akhalongte ka veilang haa in ahai diingin ka khenkhie hi. Aziehpen ka veilang haapite ka gawtbawl nuom guoh hilou in ka lungsim ah khenkhiet a vaihawmkhum (Divide and Rule) hoi kasa sengseng a tua diinga panla vevaw kahizaw hi.
Bang diinga Divide and Rule ka hichi dei ahiei? Aziehpen, ka siemna a kiching sih a, ka thahatna a kiching sih a, ka nei-le-lam a kiching sih a, ka thuneina zong a kiching sih hi. Kei hitheilou lam hing thei u henlen maute hing pangkhawm uleh kei ang nuoithop diingua, ka thuneina leh nopsahna abei diing ka ngaingam sih hi. Hilezong amau ka theisah nuom sih a, hatloupi leh chingloupi ka kihatsah a, ka kichingsah zemzom hi. Ang pil ua, ang kikhen nuomlou khah diinguh ka zaupen ahia, tuaziehin nisimin-huntengin (24/7 in) ka pang vevaw a, mitsin hun kanei ngaisih hi. Hilezong, tambanga ka lungsim hoiloupi Pasian in adeilou lam kathei ziehin thumna ah zong ka laan ngam sih hi.

Monday, May 19, 2008

The Three Dimensions of Faith

The Three Dimensions of Faith

Essential, Non-essential and Everything: Unity, Liberty and Love
Mr. Khai Minthang

Introduction: Kumzalom 19 lai in Hattuomte nasatah in denominational level ah ana kikhentuo ua, ngaidan kibanglou leh chikhat namkhat hiloute na umkhawm theilou in ana kikhen zungzung uhi. Tua lung-awpkai hun laitah in Alexender Campbell leh Barton Stone te'n a Hattuomte uh kunga a chielna khat ana nei uhi. Achielna thupi: "Ginna tawh kisai ah, pumkhatna; ngaidan tawh kisai ah, zalenna; sil zousie ah, iitna" chi ahi hi. Tuahun apat in tua thupi khu gendan tuomtuom ahing gen ua, “A poimawte ah, pumkhatna; a poimawloute ah, zalenna; sil zousie ah chitna(charity)” ana chi uhi. (1) Tam thupi tawh kisai in i Zogam ua i Pasian biehdan leh peipidan tampi etphathuoi in ka mu a, bawlphat diing leh siemtha diing zong tampi um in kamu hi.

In Essential, Unity: Tam pen “In matters of faith, unity” zong a kichi a, a umzie khu Pasian i ginna thu a Laisiengthou a kigielte a pumkhatna china ahi hi. Krist Jesu Mangpa Hina (The Lordship of Jesus the Christ), Laisiengthou thuneina (The authority of the Word) leh Mutheilou Huopzou Hattuom Siengthou (The Invisible Holy Catholic Church) chite khu Kristian khat hina diinga apoimaw leh ginna tawh kisaite (essential or matters of faith) ahi hi. Tamte gingtaloute khu Kristiante a kichi theisih hi.

Krist chi khu Greek hamin "Χριστóς" (Kristos) ahia, "thaunu a umpa" (The anointed one) china ahi hi.(2) Hattuom ichi khu Greek ham “εκκλησία” (ekklesia) chi kammal apat a hing kila ahia, “a kihankhe tuomte kipawlkhawmna” (gathering of the called-out ones) china ahi hi.(3) "Huopzou Hattuom" (Catholic Church) chi khu eite theidan a Roman Catholic Church china hilou in Jesu Krist hutdamna in mi zousie a huopzou dan a genna ahia, "Catholic" chi khu "Huopzou" china ahi hi. "Mutheilou" (invisible) ichi chiengin hattuom "εκκλησία" tahtahte agenna ahi hi. Leitung pumpiah biehinn (church) zousie bei in, Laisiengthou zousie beisieng nanleh zong "εκκλησία" hattuom aum zing diing hi. Jesu'n "Pasian lenggam noute sungah aum hi" (The Kingdom of God is within you) achi khu mutheilou hattuom agenna ahi hi. "Kingdom" khu Greek ham "Βασιλεία" (basileia) apat a kile ahia, Hebrew ham a "malkuth" leh Aramaic hama "Malkutha" chi apat kilesawn ahi hi. Tamte'n leitung lenggam hilou in mutheilou lenggam aganna ahizaw hi.(4)

Bangzieh a Zou/Zomi hing kichi ahiei chi na ngaisun kha ngai ei? Ahilouleh, koite e Zo/Zou kichite chite bang na ngaisun zel sam ei? Nam khat hite khu ham-le-pau, culture and custom, tradition and practices kibangte ahi uhi. Tamte khu abulpite leh apoimaw pente (fundamental and essential) ahi hi. Zou society sung iet chiengun tami thupi (philosophy) zahthei tahtah ahidan muthei aum hi. Laisiengthou khat, labu khat, Sunday School (Beginner apat piching) subject kibang, Zou laibu bawl khat phot in ZLS a zah diing, etc. chite nei ahoita hi. Tuate pen I thupi ua igen bangun Zou minam hina diinga abulpite (essentials/fundamentals) ahi hi. Tamte a I pankhawm thei uh apoimaw mama hi. Tam pen Zou ihina ua poimaw pen ahi hi.

In Non-essential, Liberty: Tam pen “In matters of opinion, liberty” zong a kichi a, a umzie khu I ngaidan leh lunggelte ah zalenna china ahi hi. Mihingte khu Pasian in talent tuomtuom nei diinga ang siem ahia, tuate igawmkhawm chienga leitung apei diing bangtah a peithei pan ahi hi. Laisiengthou in, "Now the body is not made up of one part but of many. If the foot should say, "Because I am not a hand, I do not belong to the body," it would not for that reason cease to be part of the body. And if the ear should say, "Because I am not an eye, I do not belong to the body," it would not for that reason cease to be part of the body. If the whole body were an eye, where would the sense of hearing be? If the whole body were an ear, where would the sense of smell be? But in fact God has arranged the parts in the body, every one of them, just as he wanted them to be. If they were all one part, where would the body be? As it is, there are many parts, but one body" achi hi. (1 Cor. 12: 14-20) I siemnate i gawmkhawm a i Zou/Zo kulpi i chien/lam uh angaita hi.

Tuni’n i community sunga kikhenna thupi pen "Denomination" ahi hi. Dinomination pen Englsih ham ahia, "Pawlpi khat ama uh peipi dan tuom nei" chi leh "Tena diinga zat, adieh a sumlang, gihna, tena leh letna tawh kisai" chi leh "Pawlkhat, chikhat leh namkhat a min ahiei panmun a khenna" chi ahi hi. Tuni'n bang bang denomination in Zou vontawite i kikhenta uoi chi envai:

1. Biehna denomination: Presbyterian, Lutheran, Catholic, Sabbath, Assembly of God, Judaism, etc.
2. Be-le-phung denomination: Manlun, Munlua, Tungnung, Taithul, Samte, Phiamphu, Lianzaw, Suantah, etc.
3. Awkaidan denomination: Haidawi, Khuongnung, Khodai leh Thangkhal
4. Dinmun denomination: Khopi leh Singtaang, Hausa leh Zawng, Laisiem leh Laisiemlou, etc.
5. Gender denomination: Numei leh Pasal

Tamteng mai hilou in denomination tuomtuom tamtah in i kikhen nalai ua, i kuulmut (fanatic) pi mama nalai ua, tambang denomination te a diingin ishi ngam uhi. Dahuoi chilou gen diing vang atam sih hi. I ngaidan leh deidante ang ki deipi lou ahiei ang ki pompi lou chiengin kikhenna (schism) apieng zel hi. Tambanga denomination te a i kuulmut sangun Pasian leh Agam a diing, UZO, ZSP, ZYO, ZLS chite a diingin kuulmut lei meetna aumzaw diing hi. I ginna khu heimun heimun ah um leizong chi banga aal diing leh meivah banga taang diinga Pasian in ang dei ahia, hattuom "εκκλησία" ihina tah zong ahi hi. Hilezong, eite'n i ginna hilou in i denomination khu chi leh meivah bang diingin ina ngaisun kha uhi. Khotaang vai ichi chiengun UZO, ZSP, ZYO leh ZLS huopdeu diingin ka ngaisut hi. Zou nampi khantouna diing leh mataalna diingin i dan leh peidan enkawm a i custom uh lekhietna leh hilchetna (interpretation and exegesis) ibawl zel uh angai hi. Tam pen a thupite (fundamentals/essential) hei lamdang lou a, a thupite zui a lekhietna leh hilchetna ahizawh diing ahi hi. Laisiengthou hilchetna (commentary) bawl diinga Laisiengthou kammal kipatna leh kampau kipatna (etymological root and original language) siemna nei leh athu-ala laahdan leh vatdan siem angai mabangin i Zou custom hilchetna diingin Zou kammal kipatna leh kampau kipatna siemna leh khanglui kammal laahdan a siemna neite apoimaw mama hi. Ngaidan tuomtuom khonkhawm a tulaihun tawh kituoh (contemporary format) a hilchien diing a poimaw mama hi.

Tami tawh kisai in unaupa Dr. David Lalpi Ph.D in Zou Workshop a athu gel khat ka taahlang nuom hi: "Hinanleh society ah miteng in idea kibang nei lei khantouna um thei lou zel ding hi. Kibatlouna pen thagum toh suhbei ding hilou in, lungsim kihong tah a lop (celebrate) ding ahi...I lungsim kot ah window khat maimai hong ding hilou a, window tampi hon ngai hi. Tami ahi democratic politics chi'a laibu a i simsim uh. Khovel pen ei idea toh kibang-te leh ei ngaidan support-te maimai adia Pasian in abawl hilou a, chi-le-nam teng leh zu-le-va teng teenkhawmna ding ahi zaw hi. Sakhitui-hup pen rong (colour) 7 ahi ziah a kilawm ahia, rong khat maimai hileh kilawm lou ding ahi. "Unity in diversity" chi umzie theisiam lei khovel leh a sung a mite hoina lam ngen kimu ding a, leigou kilua khawm ding hi. Ei Zou sung leh Northeast a political problem, shina leh zawnna teng i "worldview" neu ziah leh dih louziah hidin ka gingta hi....Ngaidan kibat lou chiang in, tahpi in kisel vai, kinial vai - hinanleh atawp ah i kibatlouna pen kizatat tuah vai. I kinial zou chiang in, i position entha kia vai in, thulai sui vai in, kilemna (consensus) tun ding zong kilamen zing vai. Thagum toh i deina suh tangtunna pen sil zumhuai leh "moral defeat" ahidan phoh gige vai. Kol-le-vaite kinial dan zong enton thei lei hoi din gingta ing. Ei lawi kinial lou a, gamsa bang a kiben tho pen changkan huai non lou hi." (5)

In Everything, Love: Tam pen “In everything, Charity” zong a kichi a, a umzie khu Pasian tate ihinua ua ibawl khat phot iitna tawh ibawl diing uh china ahi hi. Greek te'n iitna khu "Eρος" (Eros), "Στοργε" (Storge), "Πιλια" (Philia) leh "Aγαπε" (Agape) chi'n nam li in akhen uhi.(6) "θέλημα" (Thelema) zong iitna danin agen ua, tuapen utna (desire) ahi hi.(7) Tam pen iitna chikhat a kigen hilezong iitna tahtah ahisih a, utna ahizaw hi. Eros pen kingaina (romantic) leh numei-pasal ki-iitna (sexual love) ahia, "erotic" thumal khu tami iitna apat a kila ahi hi. "Storge" khu anu-apa dan hilou iitna (nutral affection) ahia, "Philos" pen lawm-le-guol ki-iitna, sanggam iitna, numei-pasal ki-iitna hiloute ahi hi. Philosophy ichi chi uh khu "Πιλος"+"Σoφíα" (Philos+Sophia), English hama "love+wisdom" china ahia, Zokam ah "pilna+iitna" (Philosopher ichite khu Pilna iit/deite china ahi) chi diingdan ahi hi. Tualeh, "Agape" kichi khu iitna sangpen, a tawpna leh zieh neilou iitna (unconditional love) china ahi hi.

Tuama bangin iitna zong muthei sil (concrete object) hilou in mutheilou (abstract) ahizaw a, a pulaahtu (symptom/indication) khu i khoheidan (gesture/behavior) ahi hi. Khoheidan ichi chiengin i tahsa sabahte (organs) zahdan apat muthei china hi hi. Mit hadan, thu gendan, umdan leh gamtatdante apat in iitna inei leh neilou theithei ahi hi. Tambanga tahsa umzie leh khoheidan mi khenkhat in a chingkip (control) zousih uhi. Tami chingkip theite khu mi kituup (discipline) te ichi uhi. Hilezong, iitna khu koima'n a chingkip zou tahtah sih a, mudana sila (slave of hatred) sangin iitna sila (slave of love) tha khu a hatzaw tham hi. Aziehpen, mi i mudate khu i lungsim tawng ah i phuolgu thei a, amaute i pumpel (avoid) chingin i manghil thei uhi. Hilezong, iitna tua banga pumpel thei ahisih a, i pumpel sawm chiengin a hatna (the call of love) khu asang deudeu a, a thahatna (strength/passion) khu akhau deudeu hi.Tuaziehin Sawltaah Paul in, "Krist iitna in ang sawl hi" achi hi. (2Cor. 5:13)

Iitna thu igen chiengin ang kipatna leh a tawpna diing kithei zoulou ahiziehin a gen hamsa hi. Iitna kichi a gen hamsa mama khat ahi hi. John 3: 1ff sungah Jesu leh Nikodem (Nicodemus) kihouna imu hi. Jesu'n Nikodem kungah, "I tell you the truth, no one can see the kingdom of God unless he is born again" achileh Nikodem in lamdang asa mama hi. Nikodem in, "How can a man be born when he is old.? Surely he cannot enter a second time into his mother's womb to be born!" chi'n a dong hi. Tuachiin Jesu'n Nikodem kungah "The wind blows wherever it wishes, and you hear the sound of it, but do not know where it comes from and where it is going. So it is with everyone who is born of the Spirit” chiin a dawng hi. Tua pen i tahsa mit a muthei diing hilou in i tahsa leh lungsim tawh thei (feel) china ahi hi. Iitna ichi pen kipumkhatna lam zuon a khuolzinna china ahi hi. 1 Cor. 13: 1-13 sung i mitsuon mun ua, adih zong adih mama hi. Bangteng i bawlthei ua, bang siemna pilna inei vang ua iitna inei sih uleh mawhnapi ihi uhi. A thupi deu in taang 4-7 tan enlei: "Love is patient, love is kind. It does not envy, it does not boast, it is not proud. It is not rude, it is not self-seeking, it is not easily angered, it keeps no record of wrongs. Love does not delight in evil but rejoices with the truth. It always protects, always trusts, always hopes, always perseveres."

Nidanglai in khokhat ah inn khat a kang hi. Tuanah innneite'n bangma la manlou in a inn uh a kangtum sah dimdem uhi. Innkaat zou in singkhuo suongtumte leh meivamte asai kawi kawi lai un a sumtong ua a aahbuh sia kuong uh ang khule uleh a aahpi uh hazaah a shisa amu uhi. Tua aahpi pammaisa a innneipa'n a lumle leh a hanuoi apat in anoute ang taipawt liuleu uhi. Aahpi in anoute shi diing ngaingam lou in aha liim nuoi ah kaikhawm in a iitna ha (wing of love) zahkhum in a noute suohtatna diingin a hinna apeta hi. Tunnu iitna tambang hi e, guoi!

"Alienpen lienpen ki iitna hi.
Ki iitna'n bangkim abawlthei hi.
I Mangpa'n ahing jal in aw,
A Tapa neisun in ahing tan zouta.
Eite zong ki-iit tuo chiet vai,
I pienna i gam juun diingin" (citation needed)

Conclusion: I Zougam ah kikhenna a uong deudeu a, theilou pi i kitheisah zieh un ei ngaidan ang kipom pieh sih leh mi ngaidan hoizaw pompi sangin kikhenna ibawl paipai uhi. Noute-koute kichina Zougam ah atam sengta a, kiemlam i manaw sah sih uleh mailam ah identity crisis hing umthei diing ahi hi. Biehna umdan leh thugin umzie ah i pil naisih ua, gingloute lah ah missionary in kuon lei Christianity i phukhiet masang un Presbyterian, Lutheran, Bible Church, Catholic, Sabbath, etc. chite phut masazaw diing hilei a kilawm hi. Pasian lenggam keehlien hilou in i pawlpi uh Pasian min suonga keehlien diing ibang uhi. Mite'n apoimaw a angaite uh eite'n poimaw ngailou in, eite poimaw ngaite mipilte'n ang poimaw ngai pieh sih uhi. Tami thupi a essential kigente khu eite a diingin non-essential abanga, non-essential ichite khu eite a diingin essential hileh a kilawm mawh hi. Tami tungtaang hoitah a i pomthei sih uleh khatvei sawtlou a mangthang diingte ihi uhi. Chi dang nam dangte'n a thei nailou uh eite'n i theita ua, "Phungpi lamkaite" chi'n i society sungah i thupi ngai mama ua, khatvei chienga hing mangthang sah diingte ahilam uh ithei sih uhi. Tam banga phungpi mina kipawlna ana hoi hitaleh ei sanga khangtouzaw USA, UK, Germany, China, etc. te'n ana bawlzou thamta diing uhi. Mite'n unity adel lai un eite'n division idel uhi. Mite'n leitung pumpi gawmkhawm diing (globalization) asawm lai un eite kikhen neen neen in biehna pawlpi, phung leh taang, ham leh pau, innkuon innkuon in i kikhen neen vevaw uhi. Pasian in nupa pen numei leh pasal chia khenlou a chikhat achi lai in eite'n "azi bawl a" "a pasal bawl a" chi'n i khen ua, mihing khat zong "kei a tuom, nang a tuom" chi'n i khen vevaw valong uhi. Tambanga kikhen neenna kichi khu iitna apat hing kipan hilou in du-amna leh mudana apat a hing kipan ahizaw hi. Bang diingin eite tuibang a luongkhawm lou???

References:

Wednesday, May 14, 2008

Book Review on "Rich Dad, Poor Dad"

BOOK REVIEW:

Na Hausat Nuom Leh

Robert T. Kiyosaki & Sharon L. Lechter, CPA, “Rich Dad, Poor Dad” (May 2000)

Warner Books, United States; Aman $ 16.95; pp. 207; A good number of illustrations. Paperback

Zogam ah sum muna umlou hilou in sum mudan leh sumzahdan I etkol theilou ziehun mitampite’n neeh muna hamsa isa ua, zawnna thangkuol apat I suohta zou sih uhi. I pu-le-pate hunlai a aneeh suina vanzah uleh a neeh-le-dawn suidante uapat mitampite I suohta zou naisih ua, themnoukhat in leitung khantounate a zangthei uhi. Sum-le-pai a mitvahlouna (financial illiteracy) khun I khantouna diing leh I hausatna diing ang dal mama hi. Nasemlou ihisih ua, isem taluo uhi. I pilvang sih uleh damsunga nasem diing ihi ua, I pilvan uleh khangdawng tah a retire a, inei ilamte enkol diing ihi uhi. Bangzieh a tambanga na isep zou nua ua hichi zawn vevaw ihi uoi chite I en diing uhi.

Tam laibu khu "The #1 New york Times Bestseller" ana hi ngai hi. A laibu khu Robert T. Kiyosaki ngaidan ahi taangpi hi. Amapa ahileh Hawaii a pieng leh khanglien ahia, a pa khu educator leh public administrator khat ahi hi. A business career khu 1977 in a kipan a, kum 47 ahi in nei-le-lam kiningching in a retire ta hi.

A naupan lai apat a hausat a utdan, a lawmpa Mike tawh sum ang sui dan uh agen hi. Mike pa khu independent businessperson ahia, ama diingin alamlahtu ahing hita hi. Tampa khu “Rich Dad” achi a, ama pa khu “Poor Dad” achi hi.

Tam laibu ah Robert T. Kiyosaki in hausat dan diing kichientah in a hilchien hi. A laibu khu sum veipung (investment) tawh kisai ahi hi. I school kaina te’n employee diingin mi hoitah in a sinsah ua, hilezong employer hi diing leh sum-le-pai zeeh siemna diingin a kitam sinsah loudan agen hi. “Asset” leh “liability” (Ei ham a tengkhat lien a lekhiet dan theilou) kichi khu accounting a theidan taangpi loudeu mai in agen a, asset khu nei-le-lam, sum hing musah theite danin agen hi. Liability khu nei-le-lam ahivanga huntenga sum-le-pai hing nete, mi tamzawte’n asset diinga a ngaituote uh asset hilou in liability ahidan agen hi. Asset te khu summet hawmte, innsap, stock, bond leh investment in agen a, liability te khu T.V., Car leh vanbatlahte in agen hi. Asset te khu veipung lam tawh kisaite ahia, liability te khu sum mukia malah a sum senna kia diinga nei-le-lam ineite ahi hi. Mihausate’n (Investors) a asset uh a mitsuon gige ua, mi zawng leh mi taangpite’n a liability uh a mitsuon gige danuh Robert in agen hi. I business leh I profession zong atuom tuoh in akhen a, I hausat masangin I business khu second job achi a, I profession khu I nasepna apat a summuna ahidan agen a, I business khu I asset te apat hing lut sum in eima diinga na ang sepsahna danin agen hi. Tuaziehin, I profession uapat ilawte uh expenditure langa aleenlut paipai sangin kikhuolsiem in income, assets and expenditure chidan in peileh nei-le-lam ah kiningchinna ang umbaizaw diing hi. I Zogam ah income to expenditure ah alenglut paipai a, sumkholna ahiei, sum veipung dan siemlou isiem sih uhi.

Robert laigelte khu United States context a kigiel ahiziehin asset leh liability chite zong eite a diingin thei ahamsa thei diinga, tax peidan diehdieh khu ei Zogam a umte a diingin theithei lou diing khat abang hi. Laigelpa’n I gam a sum mudan leh neehdan hing theileh abang achi de aw kachi hi! Nidanga ka lawmpa khat chidan hileh “One worker; three eater” chite hikhoplou a “one worker; 20+ eater” umna zong atam mama hi. Zogam pen I sumsuidan uleh I neehkhawm valuoi dan ua etin socialist ahia, tami laibu kibawlna mun pen capitalist gam ahi hi. Zogam khu Socialist ichi vangin a structure leh system Karl Marx gendan tawh zong a kibang kia nalai sih a, a zattuom nalai hi.

Rich Dad, Poor Dad in I lungsim ang khanglou sah a, sum veipung bawldan leh hausatna diinga panlah diing dan hoitah in ang sinsah hi. Tuaziehin, koipou in tam laibu sim chiet diing ahoi hi.

Khai Minthang

Sunday, May 4, 2008

Zoulai Geldan

ZOULAI GELDAN
Keima Ngaidan Kupna
(Tami thugel khu Zokuomthawn a kigiel "Socio linguistics studies of Zo language" chi Pu Philip Thanglianmaang in agel April 23, 2008 ni'a ka comment ahi hi)

Pu Philip Maang aw,
Na nasep thupi kasa mama a, kichien zong kasa mama mai hi. Adal adal, a gui agui in kim sipsep in na suidoh a, thupi kasa mama hi. Tambanga Zoukam sui tahtah atam in kathei naisih hi. Singngat taanga Khodai accent pawlin "Hâng pei in" chilou in "Hîng pei in" ma nachi veve ung e.

Na suina banah ka ngaidan themkhat vang ka kum nuom hi. Englsih ah vowel-te - {a e i o u} khu Roman leh Zoukam in transliterate diing hitalei {e i ai o iu} chi ahia, vowel dang khat English a "a" pen Zoukam in "e" chilou in Zou kammal a "a aw b ch d ....z" isim chienga apatna "a" ichidan in pei leh bangma buoina umlou diingin ka gingta hi. Zokam a vowel-te khu {a aw e i o u} ahi hi. Kei mudan in circumflex (^) khat maimai vowel tunga ikoi in i Zoukam a suohtasah mai diingin ka gingta hi.

Circumflex khu Zokam a vowel tung tenga bankoi sângin a tawpna awkai asan chiêngin a vowel tengah koi lei i buoina zousie a bei mai dîngin ka gingta hi. Atom ginte leh a ngiêm ginte ah vowel khat koi in, asang ginte ah circumflex koi in, asau ginte ah vowel ni koikhawm lei i Zoukam zahdan anuom mama dîngin ka gingta hi. Etsahna dîngin Thang = Famous, Thâng = Trap leh Thaang = Scattered chidan in Thang pen a tomgin leh a ngiem gin ahia, Thâng pen asanggin ahia, Thaang pen asaugin ahi hi. Tang = Straight, Tâng = Replacement/substitute leh Taang = Mountain range chi bangin atom gin, a sang gin, a sau gin chidan in khenthei lei ahoi diingin ka gingta hi.

ZOUKAM GRAMMAR tawh kisai in kei ngaidan in i Zouham igel chiêngin symbols leh punctuation mark kihazah da leh ahoi pen dîngin ka gingta hi. Tualeh, word khat in meaning khat chiet anei teitei dîngin ka ngaisun sih hi. Vocabulary thu ah zong English in thumal kibang tampi anei a, azahna leh ahina tawh a kigeldan a thei mai dîng pawl zong aum hi. English vocabulary ah “Box” kichi pen Noun ah “Singkuong” ahia, verb ah “Tum/Shuthop” china ahi hi. Tuamabang in, eite’n zong thumal khat in agen tampi nei aum hi chi thei lei ahoi dîng hi. A thumal geldan isiem leh theithei pai zong aum a, a thumal a ki-theiloute khu a thuguol tawh I et a thei thei dîng pawl zong aum hi. Ham khat phot in agindan (tone), alawdan (syllable), lomkawmdan (grouping) leh aginlawmdan (harmony) anei chiet hi.

Tualeh, full sentence zahdan leh phrase zahdan zong themkhat hing kum nuom ing. Simple Sentence igel chiêng in igel dih chiêt ua, hilezong Compound or Complex sentences igel chiêng un i gam mang paipai ua, atawpna tung nailou in “Full Stop” pou izang mun mama uhi. Zoulai igel chiêng un “a” “ua” “ahia” chia thuguol (Sentence) tawp umlou ahi. Tambangte ing tun chiêng un Compound or Complex sentences giel ihi chi ithei dîng uh ahia, Comma (,) ahiei Semi-colon (;) azahdan isiem uh angai hi. English a Conjunction zang ihita ua, pilvan ngai ahi hi. Conjunctions “Leh” “Hilezong” "Tualemah" chite zahsiem angai a, tamte pen "And" “But” “Whereas” "However" "Nevertheless" chite tawh kibang ahiziehin a masang a thugui pen tawh ang peikhawm teitei dîng ahi. The present sectence versus the proceeding sentence china ahi hi. I tugel masah pen leh tua igel pen tekaah ihia, thuguol khat (full sentence) khawlna (full stop or period) umlou a igelsuoh dîng ahi hi.

Tamte keima mimal ngaidan hi ee. Genkhiel ngaidam.

Pasian thupha maw,

Khai Minthang

Thursday, April 24, 2008

UZO President & Singngat A/C MLA

Polar Bear leh Penguin:
UZO President leh 60 Singngat A/C MLA

Mr. Khai Minthang

Thupatna: Polar Bear kichi pen North Pole a um ahia, Penguin pen South Pole a um ahi hi. Vuagam tuoh a um hinan uleh a kimu ngaisih ua, zong a teengkhawm sih uhi. Tuamabanga UZO President leh Singngat MLA igawmkhawm sawm chiengun Society leh Politics gawmkawm isuoh ua, North Pole leh South Pole a ganhingte sutuo ibang uhi. Singngat A/C a MLA ching penpen in UZO President ahi diing ichi uleh namdangte MLA hing ching penpente zong posahlei ahoi mai diing abang hi.

60 Singngat Assembly Constituency a ding diingin UZO President sese support angai sih a, UZO sunga gam leh nam iit mama, a Constituency sunga mi khat support diing ahizaw hi. Tuahileh 60 Singngat A/C khu a gampieng (native) te’n kumpi masangah a represent thei tahtah pan diing uhi.

UZO President: United Zomi Organization pen Zou nampi lutang (President) ahiziehin 60 Singngat A/C sunga Zou vontawite maimai hilou in Assembly Constituency tuomtuom a Zomite zousie lutang ahi hi. Tuaziehin, UZO President khu social leader ahia, MLA ang hi chiengin political leader ahia, tuategel ang kopkhawm chiengin a Zou vontawite sungah thu anei mamata hi. UZO President diingin Zou vontawite iit leh huoisiem a kisap lai in MLA hina diingin Zou vontawite iit leh huoisiem ngai sese lou in vote mutam diing a kisam zaw hi.

Tam tegel mi khatin ang tuuhkhawm chiengin Zou vontawite lengpa (King/Emperor) abanga, ama chilou koima’n thu aneithei tasih a, nampi a diingin buoina a piengzel hi. A social subject (chipi nampite) leh political subject (A MLA biel a mite) a kituoh diinguh a hamsa zing a, tuabang ang hi chiengin touna ni semthei lou (Can't serve two masters) in buoina ngen in adim a, (Mauna mauna mauna ngen hi...Zo Paupu) a langni in a buoi a, mipite'n a thuohlaw vadiang uhi. Kipawlkhawmna ahiei, kumpi vaihawmna khat photphot ah mi khatin ama khuta thuneina zousie ang nei chiengin Dictatorship a kichi a, "checks and balance" a kibawlthei tasih hi. Checks and balance khu Separation of Powers zong a kichi a, thuneina pen atuomtuom a hawmkhen diing china ahi hi. Tuahileh mikhat thu maimai in vai zousie apeithei sih hi. President pa'n thu ang nei seng chiengin a vaihawmpite’n (legislatures) a paikhe thei ua, tuama bangin President pa’n zong vaihawmte vaihawmdan a nielthei hi. Tambanga thuneina a ki hawmkhen (Separation of Power) chiengin vaihawmna khat phot apei hoizaw a, mipi vaihawmna (democracy) zong ahizaw hi. Tuhun chiengin President teeldan etphat huoi abangta hi. Electoral vote sangin popular vote in kiteel thei talei achi huoita hi.

60 Singngat Assembly Constituency: 60 Singngat Assembly Constituency pen kumpite’n kiteelna tawh kisaia gam ahawm khendan ahia, UZO tawh chinvom chie khat zong kisaina aneisih hi. Singngat A/C MLA pa/nu khu Singngat A/C mite - Zou, Paite, Thadou, Simte, Vaiphei, Mizo, etc. a ahia, UZO a ahi kawi sih hi. UZO represent hilou in Singngat A/C te represent hizaw ahiziehin UZO mi Singngat A/C sunga umlou khat sangin tua gamning khata teeng bawng khawite (Nepali te) khat, Singngat A/C a vote khe khat a ahizaw hi. Tuama bangin gamdang khat in Singngat A/C sunga MLA ang ki candidate sangin gam ning khata teng koima theiphahlou khatin MLA ki candidate leh a hoizaw nalai hi.

Singngat A/C sungah voter te enlei ataangpi Zou, Paite leh Thadou ahi hi. A ratio vang thei lien sih lengzong 4:2:2 ahi de-aw kachi hi. Zotate hoitah leh kituoh taha vote ikhiet chiengun noptah in a kiching zou den hi. Hilezong, candidate tampi idin chieng ahiei dialectal accent - Khodai leh Thankgkhal (Thangkhal & Non-Thangkhal) a ihing kikhen chiengun nam dang khat phot phot in lam-etna (chance) ang neita ua, a keehkhie te tawh ang kipawl chiengun Zou vontawite’n i hatna (strong hold) uh i mangsah vadiang zel uhi. Tambang ang um chiengin a keehkhete hiin a umnalaite hitaleh bangma phattuomna inei sih ua, a keehkhete zong amau maimai un lah ding zoulou ahiziehun kipawlna (alliance) ang bawl uh angai a, tuanah sabah lienzaw (lion’s share) atang ngai tuomsih uhi. Tuaziehin, i kigawm ua, free and fair election aum pouleh Singngat A/C khu ei a ahia, i kikhen leh i innsung uh a ding zou ngai sih diing hi.
Khuongnung, Thangkhal, Haidawi leh Khodai khu accent ahia, nampi (tribe) ahi ngaisih a, zong ahisih diing hi. A khenkhe nuomten Khuongnung + Thangkhal + Haidawi + Khodai = ??? chiin 1+1+1+1=4 achi ua, hilezong eite pen a kigawmkhawm (+) hilou in a kikhen theilou sakhat (x) ihizaw ua, Khuongnung x Thangkhal x Haidawi x Khodai = Zo/Zou; 1x1x1x1=1 ihizaw uhi. Tampen Zou vontawite sunga hamzah tuomtuomte umdan tahtah ahi hi. Innsung khat a Nu-le-pa leh tate aum ua, innkuon mi 5 mi 6 aphah vangun innkuon khat ahi uhi. Tampen Nu 1 + Pa 1 + tate 3 = mihing 5 ahia, Nu 1 x Pa 1 x Ta 1na x Ta 2na x Ta 3na = Innkuon khat ahi hi. Tuabanah eite (Zou vontawite) khu accent tuomtuom in kikhen lei zong 1+1+1+1=4 (Conventional/Artificial unity) hilou in 1x1x1x1=1 (organic unity) ihizaw uhi.

60 Singngat A/C leh UZO Support: Tam pen pilvangtah leh hoitah a ngaisut detdet ahoi diing hi. A constituency sunga pieng ahilou tawp in zong a constituency sunga kum 5 tan teitei tengsa hileh ahoi beeh diing hi. A constituency sunga mi umna gige a constituency danga te pou UZO GHQ in support pieh a, Singngat block a UZO te’n tua UZO GHQ support pieh pen ana support diing ua lam-et pen ahoi bukim zou tahtah sih hi. Singngat A/C ate Singngat Block UZO in mawpuo henlen, Henglep A/C, Saikawt A/C, Churachandpur A/C ate’n zong eima A/C chiet ah UZO support diing ngaisun lei ahoi diinga, zong a kilawm mama diing hi.

Singngat A/C khu constituency khat a diinga Zomite tamna pen hi diingin gintat ahuoi hi. Tuaziehin tami constituency sunga thu piangte’n amau hinna ah thugen tampi anei ziehin UZO President in ahina uh bangchih hun tenga atheipi angai hi. Singngat a thu piengte MLA te’n UZO deibang in a enkol in a vaihawm na uoi chi khu UZO President mawphuohna ahiziehin Separation of Power a poi maw mama hi. Tambanga Separation of Power (checks and balance) ang umlou chiengin MLA hina tawh UZO President ang hi kia sawn sawn chiengun 60 Singngat A/C sunga Zou vontawite a diingin kumpi ang bangta ua, mipite’n thuneina themkhat zong a kinei sih hi.

Thuzawna: Hun bangtan amakhat apat in UZO President leh Singngat Assembly Constituency pen a kizop/kisamkai danin ina ngaisut ua, tua ngaidan tuta’n atheng thei tahtah naisih hi. Tamna diingin Zou lamkai tampite’n 60 Singngat Assembly Constituency a Members of Legislative Assembly (MLA) hina diinga kalbi khatna khu UZO President hi masah phot diing chidan ngaidan nei in Zou nampi iit tahtah themkhat leh iit kinei tampi’n UZO sung ana thelthang sah uhi. Tam pen bangchih huna dih ngailou diing leh amawl pen in zong niel guollou a athei ahia, laisiem-na leh pilna sangtah nei sese ngailou in ngaidan taangpi (common sense) a theithei ahi hi. Bangbang formula, procedure, phenomenon, axiom, etc. izang zongin adih ngaisih diing hi. Tam pen UZO administrative failure ahia, mipite’n lamkaite amuonna zuahmangna (betrayal) ahi hi.
**************************************

Tuesday, April 15, 2008

A Land Flowing With Milk and Honey


BAWNGNAWI LEH KHUOIJU
LUONNA GAM


Khai Minthang
United States


"Go up to a land flowing with milk and honey; for I will not go up in your midst, because you are an obstinate people, and I might destroy you on the way." (Exo. 33:3)

Introduction: Bawngnawi leh khuoiju luonna gam ichi chiengin Laisiengthou sunga tanglai Israel gam thupidan leh hausatdan agenna i ngaisut zing uhi. Israel gam pen hadet chienga a kawi banga kawi gam 'the creasent land' zong a kichi a, Mediterenian tuipi panga um leihoina mun khat ahi hi. Mediterenian tuipi pen Asia Minor a diinga tuipi lienpen zong ahi hi. Tualeh, Mesapotomia khu tui te kikaal a leitang (the land between the rivers) china ahia, tuapen Iraq gam agenna ahi hi. Tuagam tuom lah khu khantouna nauluoi (the credle of civilization) a kichi hi. I gennop pen ahileh tanglai in tua munte gam hoi leh chipha mama ahi hi. Leitung khantouna mun tuomtuom Indus valley, Huang Ho, etc. ah ana um a, hilezong Mesapotomian civilization pen a khanglui pen in a kigen hi. Hilezong Mesapotomia gam sangin Israel gam (Canaan gam) pen ahoizaw nalai hi. Tam gamhoi leh chipha a teng diingin Pasian in amite a kamchiem hi.
Laisiengthou in tua gam a haichi piengte khu mundang ate sangin ahoizaw tham in agen a, agam a sa leh nga dimden in agen hi. Thuhun Lui laia mite gankhawi dan leh Pasian abieh chiengua kithoina gan agawte uh enlei bangchibanga hausa leh gapha atai chi ithei mai diing uhi. Laisiengthou 1Kings 8:63 ah, "And Solomon offered a sacrifice of peace offerings, which he offered unto the LORD, two and twenty thousand oxen, and a hundred and twenty thousand sheep. So the king and all the children of Israel dedicated the house of the LORD" chiin agen hi. Bawngtal 22,000 leh Belam 120,000 tawh Solomon in Pasian a diing maitam ana bawl hi. Tuazat tawh maitam ana kibawl leh maitam kibawlna a kigou lou bangza aum nalai diei? Bawngtal leh Belam chilou gan dang - sangawngsau, kel, leh dangdang bangza aum nalai diei? Laisiengthou 2Chronicles 5:2-6 sungah enlei a gangawte uh atam seng ziehin a simthei tasih uhi. Tam pen Pasian thupha piehna gam ahi hi. Pasian kamchiem khu bawngnawi leh khuoiju luonna maimai hilou in a mite zong chipha ngiet diingin a kamchiem a, khantouna leh mite demzoulou pilna siemna thupha, vantung thupha leitung thupha tawh a piehtha hi. Tuaziehin tuhun tanin Israel leitung gamte lah a a neupente lah a khat ninanleh nei leh lam, pilna siemna chite ah a minthang zing uhi.
Meaning: Bawngnawi atam theina diingin bawngpi achiphat angai a, bawngpi a chiphat na diingin loudawng leh leithau ahoi angai a, loudawng leh leithau ahoina diingin gam kep apoimaw mama hi. Tuamabangin, khuoiju tamna diingin khuoi leh papeju (pollen) singju (necter)atam masah angai hi. Pape thau leh singtui atamna diingin gam kepbit angai mama hi. Papeju (pollen) atamlou chiengin khuoi te'n aju bawlna diingua vanzah atam neisih ua, khuoi atawm a, khuoiju aluong zousih hi. Tuama bangin loudawng, pape, sing leh suong hoitah leh kiching taha ang umlou chiengin zu leh va, sa leh nga te zong a hingthei sih ua, bawngnawi leh khuoiju luonna maimai hilouin zu-le-va, sa-le-nga, sing-le-suong chite aluong zou sih hi. Tuaziehin, bawngnawi leh khuoiju luonna gam khu gam hausa, sing-le-suong, pape leh theiga, loudawng leh tuihing ki ningchinna china ahi hi.(1)
Ecosystem: Ecosystem kichipen Pasian silsiemte zousie sing-le-suong, sa-le-nga, zu-le-va, ganhing neu nounou (biotic factor)leh hinna neilou (abiotic factor) munkhat a umkhawmte china ahi hi.(2) Mihingte pen achil apat Pasian in eima tanga teeng diinga ang siemlou ahiziehin sing leh suong, zu leh va umlouna muna muonna leh bitna tahtah a umthei sih a, mite a gogam uhi. Thamlouin, mihing chiet chiet pasal leh numei umkhawm louna ah numeite hiin pasalte umna khohun (boruak) ahoi theisih a, aw ul deu, aw khieng deu, aw ngeeh deu chidan aum sihleh i khohun zong anuom tuom sih hi. Tuama bangin mihingte maimai umna ah zong khohun ahoizou tahtah sih a, Pasian in zu-le-va, sa-le-nga, sing-le-suong tawh umkhawm diinga ang siem hinapi tuate umna diing mun ipeih lou ua, tuate'n ang taisan chiengun igam khohun ahoi tahtah sih hi. Ecosystem ichi chiengin nam tuomtuom in a kikhen thei hi. Etsahna in Aquatic ecosystem, Desart ecosystem, Marine ecosystem, Rainforest ecosystem, Human ecosystem etc. chite in a kikhenthei hi. Tamte pen atuom chiet a um hinanleh mihingte'n leitung mun zousie a tuonpha sieng phielta ua, tuaziehin mihingte ecosystem kichipen in i ecosystem teng teng gawmkhawm ahiziehin i gennuom pen a huopkim zou pen diingin ka gingta hi. Tam ecosystem pen khat leh khat kizoptuo in i teenna leitung asiem hi. Tambang a kilawmtah leh jem tuomtuom nei diing mawnga Pasian in ni guh sung vingveng sil zousie ana siem ahi hi.
Pasian in a silsiemte mawhna a ana siem ahisih a, umze neitah a ana siem ahi hi. Laisienthou Gen. 1:28 ah Pasian in Adam leh Eve kungah, "Be fruitful and increase in number; fill the earth and subdue it. Rule over the fish of the sea and the birds of the air and over every living creature that moves on the ground" ana chi hi. Tam pen Hattuom tawh kisaia Seminar a kibawl chienga "Kemtu hina" (Stewardship) gente'n ana bulphu zing uhi. Pasian in eite khuta zu-le-va, sa-le-nga, sing-le-suong te ang koi higiap lou in eima neeh leh taah mutheina diing a ang pieh banah a leitunga a i damsunga neeh muna diing leh hintheina diinga ang koi ahi hi. Tamte hoitah a i etkol a i kepsiem (manage) theileh i leitung damsung dai diinga kibawl ahia, a met tampi bawlthei diinga kibawl ahi hi. BC kum zalom 6na laia Greek-te sila Aesop kichipa thugel (Aesop's Fable) a "The Hen that laid Golden Eggs" chi pen ithei chiet diingun ka gingta hi. Huoihamna in aahpi ang thatsah nuom a, kepsiemna in aahtui ah ang lungkimsah hi. Tuamabangin i ecosystem i kepsiem louleh bei pai diing ahi hi. Kum 2005 in scientists 1000 sanga tamzawte'n i leitung ecosystem tawh kisai in suina (research) abawl ua, tuanah leitung pienchil a kipat hundang sangin tunai kum 50 sungin mihingte'n leitung ecosystem a henlamdang zaw uhi achi ua, "The Multi Volume Millennium Ecosystem Assessment" ah agielkhie uhi.(3)
Zogam Eco-System: Zogam ah nidanglai in sing-le-suong a kiching a, zu leh vate'n Zogam nuom sa in khophawhlouin munteng ah amau in amau zingzeng ua, Pasian silsiemte a pallun mama a, Zogam anuom mama hi. Khanghaam nai sih lengzong ka naupanlai in Zogam ah zu-le-va, sa-le-nga, sing-le-suong hunkhop ka muman nalai hi. Phalbi dawng chienga zingkaal ni hing suoh san singseng leh pallun apmaipi a zu-le-va ham in muolguom leh munteng a zel vingvengte nuom kasa a, mong (banyan) ga buh diinga saili khat leh sailungtang thungpi khat a veikuo zen a, Zou huikhi sieng lang hiau hiaute naah kawm leh meijun kai niiniaite phu kawma vabeh lai ngai mama ing. Vahui, Vakhu, Vachieng, Hanha, Suongkoleh/Baibeh, etc. chite'n mawng ga ang neh ua, tuate buh a singnuoi khat hampa kawm khata toukawm a mawngsing ga nete i dap-et lai zong henla huoi ee. School kaizou chiengin theipi (fig) ga vil diingin a kuon a, thang (trap) vil diingin a kikuon a, inn ah hunkhop khop a kipo zel hi. Loukuon vaikuon te'n zong sun-an (lunch) diing butunn polou in Zogam thau (bawngnawi leh khuoiju) a manaw zel uhi. Humpi, Kamkei, Sasan, Sazuh, Ngaltang, etc. chite leh Vaphuol, mu (nam tuomtuom), Valawi, Ki, Tuiva, Tawmmanai, etc. chite'n Zogam a luodim uhi. Biching ah sielpa lengte'n bu asa ua, vatou leh aahte'n antang a tawmkhawm uhi. Laisiengthou Isaih 11: 6-9 sunga Kumsanghun (Millennium) kigen pen bang phiel in ina um uhi. Tambanga Pasian silsiemte tawh hoitah leh kituohtah a i tenkhawm lai un Pasian silsiemte thupina ithei sih ua, tuni'n ang taisan chiengun a thupidan uleh hinkhuo anopdan ithei pan valuoi uhi. Nidanglai in Zomi laphuo siemte'n Zogam nopdan leh zu-le-va, sa-le-nga, sing-le-suong thupidan leh tamdan aphuo ua, tuhun chiengin Zogam laa a kitamphuo nawnsih hi. Tuami'n zong i geina mun bangtan hita chite ang theisah thei hi.
Zou vontawi misiem mipil tampite'n "ZO/ZOU" kichi leh "GAM" kichi hing kipatna (Etymological root) suikhiet sawmin "ZOU" chipen English hama "Highland" tawh kituoh ahia, "GAM" chipen "Land" tawh kituoh ahi achi uhi. "Highland" chipen eiham in "Muoltung" ahiei "Khamtung" china ahia, "Land" pen "Gam" ahi hi. Tamgel i gawmkhawm leh "Muoltung gam" chia asuoh a, tuana teengte pen "Highlanders" "Muoltung gama teengte" china ahi hi. Kei ngaidan in "Zou" ichi chiengin "Muoltung" (Highland) china higiap lou in "Gam hing" (Subtropical/evergreen forest) china ahizaw de aw kachi hi. Aziehpen i Zogam hing kipatdan gam iet chiengin highland maimai sangin subtropical/evergreen forest ana hizaw hi. A zu-le-va, sa-le-nga, sing-le-suong (flora and fauna) umte iet chiengin muoltung gam maimai khat a teengte leh umte hilou in gam hing (subtropical/evergreen forest) a teengte leh umte ana hizaw hi. Indomalaya ecozone kichi muna gamte khu subtropical ahideu a, guo atam a, sing ahoi a, ahing zing hi.(4) Zo vontawi khat phai/jang gamah peing taleh Zo/Zou+mi a kichi na de aw maw? Abangteng hileh min kichien zong nei nailoute hi hai ee, guai! Mite'n nam min hoi leh kichien anei lai un eite'n Africa gama mi namkhat "Bushman" a kichi gawp bangin eite pen "Subtropical+man" (Zomi) ang kichi angaita hi.
Zogam Ecosystem on the Crisis: I Zogam i et chiengin i gam i leite patauhuoi khop in a kivatmang zungzung hi. Adiehin, singtaang lou hawna tawh kisai in igam ileite tulpan akaita a, igam in bangma a piengsah zou nawn sih hi. Khatvei laia Zogam pen tu chiengin Gamgaw asuohta a, Zomite pen Gamgaw mite ishuohta uhi. Tambang ang hi chiengin khohun ang kikhel a, hui a gumgaw vevaw a, guo atawm a, guo azuh sunsun lezong sing leh loute'n leitang detsah zou nawnlou in menchim/ningchim atam a, hawhtui in leithau hoite a tawmangta a, leitung satna (global warming) a kibelap tou zungzung hi. Kum 50 vel sungin I Zogam pen Gamgaw isuota ua, nidanglai a bawngnawi leh khuoiju luonna gam khu numei ta neitheilou bangin i chiing (barren) sahta uhi. A mothuoi dieh khat ahileh, gampalah a theiga/singga neite'n aga uh aneina diingua hun bangtan lut amah chi ngaisut sese lou in sum themkhat mubena diingin i phua mang ua, tuhun chiengin Theipi, Thualu, Bil, Theipangkai, Theikhuongtawm, Pel, etc. chite mu diing avaang mamata hi. Tuabanga sing leh suongte ing phua mang chiengun zu-le-vate leh sa-le-ngate'n abel diinguh muzou nawnlou in igam ut in utsih uleh ang pawtsan uh angaita hi. Tambanga i gamtatna ziehin i nam chiemtena va (National bird) Vaphuol/Phuolva in zong Zomite ang taisanta hi. I nampi va in ang lenkhiet san chiengin Vaphuol banga ki-iit leh chitah Zomite lah ah ki-iitna ang tawmta a, chitahna zong ang mangthangta hi. Vaphuol in Zomite lungsim sungah thu agen zou nawnsih a, ki-iitna leh chitahna in panmun anei zou nawnsih hi. Tuaziehin, suolna leh gitlouna apung hulhul a, Zomi/Gamgaw mite khat leh khat kithat kiman in iumta ua, lemna leh muonna aum thei nawnsih hi.
Effects of Zogam Ecological Crisis: Tambanga i Zogam leitang i meetmai chiengun i Zogam ah bangma ang pieng zou nawnsih a, ut leh utlou thu hilou in hintheina diing aum khah leh china tawh khopi (Lamka) lang sena'n i kineita ua, khopi ah lah louhawna diing genthada huon diing nasan zong inei zou nawnta sih ua, hindan a hamsata mama hi. Sil zousie dangka tawh lei ang hita a, nidanglai a mete mega i kikhol lai ang bang nawnsih a, izawn seng ziehin zin tunna diing zong asui hamsa mamata a, zin ang tun diing zong hamsa isata uhi. Tambanga gentheitah a ing um chiengun i tate laisimna diing ngaisut zong ang hamsata a, vantung i en a; van ana sang a, leitang i tuon a; leitang in bangma theilou in i keng a natlawta hi. Tambang dinmun a ium lai in nasep diing mu zoulou leh nasem nuomlou in i um zieuzuou nalai uhi. Tambanga nasem diing utlou a ium chiengun igil ana va tuom sih a, i gilvana diing ngaisun in van guuh (stealing) ihing panta ua, tua in bangma tan adai sih hi. Tambanga guh diing ang umlou chiengin igil anava tuon sih a, langtang (open) tah in mite isuom ua, sum neite leh hausate i bulu ua, i togam uhi. Gitlouna hing sang deudeu in thauvui thautang tawh vai ihing hawm ua, tua in khat leh khat ki-iitna sangin ki-meelmatna a khangsah a, igam apat muonna leh bitna i delmangta uhi. Tambanga thau vaihawmna chindan (Gun culture) ichinn chiengun thautang in melma leh melma lou khentheilou in mizousie hinna ang lata hi. Genesis 4:10-12 sungah, Pasian in Cain kungah, "What have you done? Listen! Your brother's blood cries out to me from the ground. Now you are under a curse and driven from the ground, which opened its mouth to receive your brother's blood from your hand. When you work the ground, it will no longer yield its crops for you. You will be a restless wanderer on the earth" ana chi hi. Tambanga mawneiloute tunga khut ihat chiengun Pasian chiemsa "leitunga toumuong theilou a vahvai" in i umta ua, hunchin leh munchin ah muonna leh bitna tawh i umkhawm theita sih uhi. William Shakespeare laigel "Macbeth" kichipen a danin mikhat hinna ilah chiengin lungbuoina (trauma) ang umta a, mibanglou in toumuong theilou a vahvai in ium uhi.
Eco-Friendly Country: Tulai in bawngnawi leh khuoiju luonna gam ichi chiengin United States of America i minvaw ua, khatenga bangin 'vangam malep' achi hiel uhi. Aleh, tanglai a Israel gam hiin tulai a United States gam a bawngnawi leh khuoiju atahtah a luong ade aw chi bang ngaidan aum hi. Nidanglai in Zogam ah zong bawngnawi leh khuoiju ana luong ngai a, tu'n vang a naah (source) a kangta hi. Mitmu in luita luipi luon in bawngnawi leh khuoiju aluong samsih hi. Hilezong, bawngnawi leh khuoiju luontheina diingin agam in azil mama hi. America a umna kum nga bang hing ching diing ahita a, agam kepdan uh thupi sahte lah a khat ahi hi. Khopi pulang ah zin lei agam sunguh a thupidan leh akepzou dan uh muthei ahimai hi. Sing leh suongte bang a kumlui thei mama a, akhang akhanga ana phualou uleh hoitah a ana kepte uh muthei diing atam mama nalai hi. Little Rock, AR a ka umna inn huong sung ua singkung umpen bang mi ni in zong a kikawi zou sih hi. Tualeh,khosung leh vengsung ah sing leh suong kichingtah in muthei in aum zing a, khosung a theisa gammaang lah abahna mun atam mama hi. Adienin a hausate khopi sunga innsawng sang tahtahte ah um va ichi leh aum sih ua,khopi pulam a gamdaina mun vel ah ateng zaw uhi. Sing leh suong leh zu leh vate ahoi kep mama uhi. Zu-le-va, sa-le-nga, sing-le-suong hoitah leh chiiltah in azang ua, a zahkhop diing uh anei zing uhi. Sabeh hun, nga beh hun chite anei ua, a behtheina diing phalna (permission) ala uhi. Tuni tanin zong gari hawl chienga lampi ningkhat tenga sakhi leh sa dang dangte avah zieuzuou uhi. Khosung mama ah sa chituom tuom muthei diingin aum hi. Na gintat sih uleh hing ki-et maita un!
Tuabanga mite'n agam uh hoitah a akepbit ua hing dipdep a aumsah lai un eite'n igam uh ihaltum ua, pawnsan in iumsah uhi. Mite'n landscaping hoitah a abawl ua, khenkhat in neehsuina azah lai un eite'n landscaping chi genthada i bubeel sunga huon diing zong i neila vevaw ua, na isem nuom nai tuonsih uhi. Mite a kihepi ua sum tam mu diing a kideisah chiengua nasep hun a kitam pieh lai un eite i kideisah ua i kihepi chiengun nasep hun i kitawmpieh zosop uhi. Mite'n gari thau diinga sathau tahtah (biodiesel) azah lai un eite'n i me kanna diing sathau inei zou naisih uhi. Biodiesel khu bekan thau, si thau, nipipa thau, etc. chite apat kibawl ahi. Mite lampi bawlte in akhang akhang adai lai in eite lampi bawlte a kibawlzou hakhat chin masangin a kohkhe mangta hi. Mite sum nget diing azum lai un eite'n zumna theilou in sum i ngen ua, ang kipieh sihleh i nua ngam nalai ua, khatteng bangin hinna ala ngam nalai uhi. Mi officer te zingkaal dah 8:00 am chienga office kai a kipat ua nitaah dah 5:00 pm tan akai lai un eite 11:00 am apat 2:30 pm tan i touzou hamham ua, itou sunsun chiengun zong office na semlou in neehguhna diing lampi isui nalai uhi. Mite'n nikhat a lai lutte ani mama a azaw lai un eite'n suoi khat kaina maimai diingin sum honpi khat leh ni tampi ila uhi. Mite workaholic (nasep taima) ahi lai un eite alcoholic (Zudawn taima) ihi uhi. Gen diing beithei sih leh kilawm, tamtan chi phot vai ee.
Zogam ah bawngnawi leh khuoiju alung thei nalai diei?: I Zogam ah bawngnawi leh khuoiju a luongthei tham nalai diing hi. Khangluite'n, "Kum khat ikiel leh i hauna diingin kum nga alut hi" achi uhi. Tuama bangin Zougam sesa puophat kiana diingin hun a sawtlut thei diing hi. Hun sawtlut sengva chia ipat lou leh i Zogam ase deudeu diinga, khatvei chiengin bawlphat theilou khopin ang sethei nalai hi. Aleh, bangchi panlah mawh diing? Ka Seminary umlai in Restoration Theology subject khat katawi uhi. Tuapen ah ka lung alut mama a, letter mark ka muna khat zong ahi hi. Paper khat kagelna ah "Restoring the Three-Dimensional Broken Relationships" chi thupi in kagel a, tuanah kitanauna keehte nam thum in ka taahlang hi. Tuate ahileh Relationship to God, Relationship to One Another (Our fellow beings) leh Relationship to the Creation chi ahi hi. Tamna kagel bangin Pasian tawh i kitanauna zopmat kia vai in, mihingte tawh i kitanauna zopmat kia vai in tuazou chiengin silsiemte tawh i kitanauna i zopmat kia diing ahi hi.
Pasian leh mihingte tawh i kisamkaina puophat a semkhawm, hingkhawm, nekhawm, dawnkhawm a ium thei diing khu a poimaw mama hi. Kimeelmatna khuo/mun ah bawngnawi leh khuoiju aluong zou tahtah sih hi. Isaih 11: 6-9 a agen kum sanghun a um diing banga silsiem zousie ang umkhawm thei vadiel chiengin bawngnawi leh khuoiju ang luong thei nabou hi. tuabanah, singnou teng i tomgam sangin singnou tampi suon lei igam leh eima a diingin ahoi diing hi. Sing in hui a susienga, leichim diing adal a, lei ahoisah a, aga neeh diing ang pie a, ahimm ang beelsah a, Pasian deidan zong ahi hi. Igam ah sing tuomtuom suon sangin a gam suselou deu (sustainable) zodeu leh ki-ngah theina diing ching deu a ga (fruit) hing petheite - seeh, lamkhuong, natang, singtangmai, apple, etc. suon masa lei ei a diingin a phatuom pai diing hi. Tuazou chiengin singgil chi tuomtuom - dol, leihau, vong, taah, etc. te suon lei tuzou kum nga ahiei sum sawm sungin neehmuna ang hithei diinga, eima leh i igamsung a diinga hamphatna ahi diing hi.
I gam ileite kembit kawma neehsuina ibawl uh angaita hi. Nidanglai a louhaw maimai neehsuina hiva ichilai bangsah nawnlou in neehsuina tuomtuomte pankhe lei eima leh igam a diingin ahoizaw tham diing hi. Ngakul bawl zong neehsuina khat ahia, bawngkhawi zong neeh suina khat ahi hi. Aah farm, voh farm, bawng farm, etc. chite hoitah leh thanuomtah in bawl lei ei neehkhop diing aum zou diingin ka gingta hi. I Zogam tuachie a lienpi sungah factory khat zong um nailou chi pen a lamdang mama hi. Old bazaar sunga van kizuah zousie gawmkhawm lei supermarket sung khat ah a kitazou mama diinga, bazaar tou teng sethum suo sekhat maimai in zong a enkol zou tham diing hi. I nasepdan uh hawmthaw huoi kasa mawh hi. Zogam a adahuoi mama khat ahileh nasemte a kisimmaw a, nasemlou a zolvahte a ki-ngaisang mawh hi. Tami ang kilebul masangsie Zogam ah bawngnawi leh khuoiju ang luong nai tadi sih diing hi. Bawngnawi leh khuoiju luonna gamah sil zousie a kiningching a, hawmthawlou tah a van zousie ang um zengzung chiengin vanman ang tawm diinga, vanlei zouna (buying power) ang sang diinga, neeh leh taah muna ang nuomta diing hi. Tulaitah a diingin a mihingtha (manpower) kiching mama nanleh van kiningching tah a umsah theina diingin a vanbawlna (technology) i neizou naisih uhi. Gamkhangtou ichite khun vanbawlna (factory leh technology) kichingtah in anei ua, mihingtha asam ua, mihingtha amu chiengun mihing khatin mi asawm aza a sim neeh diing ang bawlzou chiengin agam uah BAWNGNAWI LEH KHUOIJU ANG LUONG ZUNGZUNG MAI HI.
Conclusion: Bawngnawi leh khuoiju luonna gam ichi chiengin luipi luita dimdim a bawngnawi leh khuoiju luong zungzung diing china ahisih a, neeh leh taah kichinna china dan ahizaw hi. Tam thuguol pen atahtah (literal) tah a lahthei ahia, gentenadan (metaohorical) a zong lahthei kawikawi ahi hi. A tahtah (literal) a bawngnawi atam theina diinga gam kepbit a, loudawng leh tui hoi atam theina diinga gam kepbit angai mabangin khuoiju tamna diingin papeju leh singju atam theina diingin gam kepbit angai hi. Tuamabangin, gentenadan (metaphorical) a genna ah bawngnawi leh khuoiju atamna mun pen neeh leh taah nienna mun ahibanah sing-le-suong, zu-le-va, sa-le-nga te tawh nuomtah a teen khawm theina gam ahi hi. Zogam ah bawngnawi leh khuoiju aluong thei nalai hi.
***********************************************
Ref.:

Sunday, April 13, 2008

United States leh ZSP

United States A Laisim Diingin:
Zomi Sangnaupang Pawlpi Mi USA a Laisim Nuomte a Diingin

Mr. Khai Minthang

Thupatna: USA pen leitung mi zousie mitsuonna mun chilei ikhiel kholsih diing hi. Sangnaupangte, Sumbawlte, Siemsinte, Vacation zangte, etc. a diingin United States khu mitsuon theipen leh hoipen diingin gintat ahuoi hi. Ataangpi'n ei Zogam apat in United States khu lampi thumin a kilut taangpi hi. Tuate khu Student, Visitor/Tourist leh Refugee ahi hi. Athu kai neu suh nalai lei, ei Lamka langa patin Student Visa tawh a kiha lut pen a, Visitor/Tourist tawh zong alut atam veve hi. Student visa tawh lutte khu a taangpi'n D/S chi'n Immigration leh Custom te'n ang chepte pieh ua, tuapen Duration of Status china ahi hi. Visitor/Tourist te'n a I-94 uah aum thei hun diing uh anei ua, Refugee te I-94 ah Indifinite Stay chi in a kichiemte hi. Hattuom lamkaite zinna khu Visitor/Tourist visa ahi deu a, ahun zong ha thum ahi taangpi hi. Innlangte phone ibawl chienga ang doh theizel khat uh ahileh, "Na visa bangchih tan hing diing?" chi khu ahi. Visa ichi pen India apat United States ilut theina ahia, i umtheina diing un port of entry kichi, US mun a ilut masahna pen ah Immigration te'n i umthei hun diing ang pie ua, tuapen I-94 a kichi a, tuapen 'Arrival and Departure record' zong a kichi hi. A nuizathuoi lah bang, lah a mawl huoi mama khat khu innlangte'n US apat pei diingte kunga 'Visa hing puoh in' chi ahi hi. Tuabanah, 'Kei zong hing han ve' chite zong abei sih hi. Visa kipuoh thei vazuou hileh ka puoh nuom mi tampi aum a, hat thei hileh ka hat nuom atawm sih hi. Visa kang puoh a, kang hat theilou vangin a lampi umdan kikum vai. Eilanga pat lut theina thumte - Student, Tourist leh Refugee lah ah tuni'n Sutdent tawh kisai kikum vai e, guoi....

Kisahkholna (Preparation): Kisahkholna ichi chiengin tamnah tahsa leh lungsim kisahkholna genna in i zang diing uhi. I pienna gam nuasie diing ihiziehin lunglenna leh thawmhau kisahna in zong tamveipi ang buoh diing ahi chi khu thei masah ahoi hi. US ah eimite umna chi maimai tawh kihamuon lou diing ahoi hi. Aziehpen, US gam khu ana lien mama a, khat leh khat kikawmtuona a hamsa mama hi. Adiehin US gam pen nasepna leh hun hawmthawna gam ahiziehin daahkaal khat ahiei daahkaal ni tana kinaina chilou kihawna diing abai sih hi. Kithuzahna vang anuom a, phone leh internet chivel tawh houlim in a kikhosa mai hi. Koima pou nasepna leh siemsinna a ki pumbuoi ahiziehin kum khat sunga khatvei tei kimukhawm diing chi zong a thubai sih hi. A bangteng hileh kisahkholna a poimaw diingte envai:

(1) Tupna (Determination): Sil khat phot lawchinna diingin tupna kichien nei angai hi. Tupna kichien mai hilouin tupna tun theina diinga alampite thei khu i tupna bangin a thupi hi. Tupna duhdah neilou a, ut lah bang utlou lah bang chidan pen lawsapna lampi lien mama khat ahi hi. I tupna mun pen ma mitsuon a ibawl khat phot bawl angai hi.

Khatvei Syepipa Dhronacharya in a sangnaupangte a test nuom hi. Va lim khat singhieng khat ah khai in a sangnaupangte ang hankhawm hi. Tua valim pen amit hoitah a dawi dingdenga kaap diinga mansa um diingin a sangnaupangte ahil a, amuthei zousie uh hil diingin adong hi. A sangnaupangte'n a huon umdan taangpite - a singkungte, a papete leh tua valim kikhai pen amu dan uh agen uhi. Dhronacharya in tuabanga mute kikhin diingin a sawl a, Arjuna mudan adongta hi. Arjuna in bangma dang mulou in va mittang maimai amudan ahil chiengin a syepipa un tua va kaap diingin asawl hi. (1)

(2) Geelna (Planning): Planning kichien khu tupna lawchinna diinga lampi masapen ahi hi. Eilanga kithang mama khat khu ahileh "Bothut policy" chi ahi hi. A laimal hing kipatna kathei sih a, a genna (meaning) vang kathei hi. 'Planning um sese lou a sil khat bawl suh gawp diing' china dan ahi hi. Tam pen lawsapna kot (A door to failure) ahizaw hi. Associate degree in Business Management course kazil laiin business patna diinga poimawte khu - Creative thinking, Research, Planning, Gathering resources, Production and Marketing chi ahi hi.(2) Bothut policy zah diingin kazil kha sih hi. USA zong bothut policy tawh lut sawm sih vai in, hoitah in planning bawl lei ahoizaw tham diing hi.

(3) Sepkhietna (Implementation): Tupna inei banah geelna ineizou kia chiengin sepkhietna a kitasam mama hi. Tupna lah nei, geelna lah nei in hilezong sepkhietna aum lou chiengin mawhna asuoh veve hi. I sepkhiet chiengin zong aban bana sepkhiet diing ahi hi. Tupna leh geelna aum zounua a isep chiengin zong hamsatna tampi aum nalai a, hilezong tupna leh geelna umloute sangin lawchinna anai zaw himhim hi. Leitunga silmukhete'n (Inventors) zong tupna kichien anei ua, tuana patin hoitahin geelna ang nei ua, tuazou chiengun a geelna dungzui un ang semkhe zel uhi. Tambanga 1,2,3, chidan a peilou a 3,2,1 chidan a pei pawl zong aum tham hi. Kaikuong leh Puchih (Innnuoi leivui lah a ganhing neu nounou leivui khuot a tua sunga busate) tawndan ahia, tuate khu ganhing maitawnte sangin a hatzaw ngai sih uhi. A lawching sih uh ichi nuom sih a, hilezong a maitawn (1,2,3,4,5 chidan) te sangin a speed uh a hatzaw ngai sih hi. Tam banga kaikuong banga nuatawnte pen 'Bothut policy' ichite zangte ahi hi. Aziehpen, sepkhietna a kipan in, tuazou chiengin geelna abawl ua, ageelna uapat in tupna ang nei uhi. Tambanga 'Bothut policy' zangte khu kaikuong leh puchih group-te ahi uhi.

USA lutna zong tuabangma in enlei ahoi diing hi. USA lut utna lungsim inei masah angai phot him him a, tuazou chiengin tua i tupna i lawchinna diingin planning hoitah a kisam hi. Tua tegel mai hilou in sepkhietna a kisam penpen hi. I gam ah US lutnuom tampi ium ua, hilezong a lutdan diing ikan tam naisih uhi. Dau hoitah nei diingin tuapen in USA ang tut zieu diing i ut uhi. Hilezong sil tahtah (reality/pragmatism) pen tuabang ana hisih hi.

Step #1: College /University Suina: Tampen United States student visa tawh lut nuomte a diinga a kalbi (step) khatna ahi hi. Na lawm theite'n Catalog leh Application Form ang hah sangun a College/University mama houpi inlen, a Catalog leh laipoimaw dangdang ngen lechin kimeltheina leh kichimatna khat ahia, ahoizaw hi. Internet ah suikhie inlen tuate contact thei lechin ahoi diinga, College/University khat maimai bawl lou in tampi enkuol lechin ahoi leh ahoilou nathei diinga, deiteelna (choice) na neitam zaw diing a, na lunglutna tawh kituoh zong namu zaw diing hi.
Step #2: Kithuzahna (Correspondence): College/University i kai nuomnate apat a Catalog (Ei langah Prospectus kichi), Application form, leh thu poi maw dangdang (Related information) ang hah zou chiengua kipan diing ahi. Application form leh information ei apat adeite uh hoitah leh kimtah a hah diing ahi hi. Admissions director te phone number leh a email ID te uh thei a poi maw mama hi. Ataangpi in, admissions director te khu email in contact lei ahoizaw in kathei hi. Aziehpen, phone a i contact leh ei file tawh um-khawm gige theilou uh ahibanah a nasep ua buoithei mama uh ahiziehin dawnna kichien ang pieh theina diingun sawtpi ngah zel angai a, sum tampi a kiseng thawn zel hi. Tuasangin email hah in i admission dinmun dong zel lei, aman utawh kituoh in athu ang theisah vahiau uhi. A email pen uh office hour ahinah leh ahon gige uh ahiziehin i laihah nini in ang thuh thei paipai uhi. A fel (efficient) thei mama uhi. Tam kithuzahna in i admission process maimai a bei diing ahisih hi. Admission director te hoitah a i houpi leh airport pick-up leh amun itun zou tanpha in ang panpi thei ua a kizen mama hi.

Step #3: Acceptance Letter & I-20: Tampen admission process zawna ahita hi. I application form leh supporting document zousie bukimtah a atunkim chiengin admissions committee te'n ang en ua, tuana patin ang pom uleh Acceptance letter (Khatteng in Calling Letter chi uh) leh I-20 kichi ang hah uhi. Tuate umlou in Embassy/Consulate ah Student visa ngetthei ahisih hi. Tami imu zou chiengin hun atom mamata hi. Bawl diing atam a, hun lah atomta hi. Tuaziehin, kipatbai khela hoi aum sih hi.
Step #4: Passport: Passport pen Regional Passport Office tungtawn a Ministry of External Affairs te'n ang pieh uh ahi hi. Eilangte a diingin RPO, Guwahati ah aum hi. Passport bawlna khu hun lutthei zel ahimanin patbai ahoi hi. Tualeh, TATKAL Scheme kichi khat aum a, tuapen a manlang (expedite service) a bawlna ahi hi. Ahoina ahileh I-20 muzou a ibawl leh a hinna (validity) ang ki pieh (issue) ni a kipan ahiziehin ahoi a, ahoilouna ahileh Visa interview na diinga lai poimawte kaikhawmna diinga hun kihawmthaw ahiziehin passport bawlna ah zong hun tampi alut thei banah a fee zong tampi kipiehbe ahi hi. Passport neisate a diingin i Passport uh hinna (validity) etphat ahoi hi. Abeina (Expiration date) pen USA (Foreign) ilut tana haguh sanga sauzaw ahi diing ahi hi. Pilvan huoi mama khat ahi hi.

Step #5: Laipoimawte Kaikhop Hun: Tampen Acceptance Letter, I-20 leh Passport neizou chienga kibawl ahideu hi. Hilezong khenkhat in university te tawh a kithuzah sungun abawl ua, ahoi mama hi. Atheihuoi khat ahileh Visa interview na tawh kisai a laipoimawte khu ha guh sunga kibawl ahi ngai ahi. Innlanga pata lai poimawte pen a taangpi'n ahing sponsor diingte sum neidan, economic tie leh social tie chite ahi hi. USA a alaisim zou cheinga innlanga hing kile kia diing chi chetna a laite china ahi hi. Tambanga lai kichien inei sihleh Visa mu diing a hamsa mama hi. Tambanga lai paimawte i kaikhop zou chiengin Visa interview diingin Kolkata zot angaita hi.
Step #6: Visa Interview Diingin: I-20 a kigiel laisim kipat hun tawh ni 90 sungin in Visa interview a kibawlthei a, ni 30 sungin USA a kilut thei hi. Tam hun pen a poimaw mama hi. Etsahna in, laisim kipat hun diing pen September 01, 2008 hitaleh, 90 simsuh lei Visa interview theina khu June 01, 2008 vel apat china ahia, Visa imu leh USA lenlut theina khu August 01, 2008 apat china ahi hi.
Innlanga laipoimaw inei teng tawh Kolkata zotsuh angaita hi. Kolkata ah zong ki um maimai lou in lai poimaw bawl diing tampi aum hi. Hun a kinaw a, sil zousie feltah leh hoitah a sai angai hi. Student and Exchange Visitor Information System (SEVIS) fee $100/- pieh na, Visa Application fee leh Servicing charge HDFC Bank tungtawn a i piehna receipt te tawh innlanga ilai poimawte banah Visa appointment letter te khu Visa interview chienga poimaw diing ahi hi. US Consulate, Kolkata-te website http://kolkata.usconsulate.gov/ ah thuchien aum a, tuapen tawh hoitah a ki update gige angai hi. (3)
Step #7: Visa Interview Mun & Hun: Laipoimaw zousie tawh US Consulate, Kolkata ah na interview ni diing chiengin thumkawm leh hoitah a kisakhol kawmin minute 15 masang ngei in na tung diing hi. Ahoi mama khat khu Visa application form pen gate a amanbei a kihawm ahia, tuapen i interview masanga lahkhiet a i kingatna inn/hotel a manmawlou tah a fill-up ahoi hi. A gate a na kiguol masanga pat in na lai poimawte zousie hoitah leh kichuptah in koi inlen, apoimaw bang banga lah/zah thei vahiau diingin koi/kem/puo in.

Gate apat clearance ang kibawl zou chiengin innsung lutna diing tahtah ah khatvei ang ki check kia leuleu a, tuana patin visa interview na mun diing pindan na tungta diing hi. Mi tampi na kiguol ngeingai diing ua, tuate lah a khat nahita diing hi. Tua hun pen i interview laitah sangin pressure ahat mama a, i BP zong ang sangsim zozen hi. Na min a ang kihat diing ngahin na um diinga, mite visa kipie tawh a kipelou tawh namu chiengin nang zong na nurvus sim mama diing hi. Aziehpen Visa interview pen ahun asawt sih a, tua hun tomnou sunga sil tampi hing um diing, hun sawtpi i kisah kholna zousie tuahun a avom leh akang hing kithei mai diing chite in na ngaisutna ang luo vanglah leh na stress level pen ang sangsim diing hi. Hilezong, tuana um zousie mihing ahia, koima maingapla diing umlou ahi chi thei ahoi hi.

Visa interview booth ah ang kihan tangei diinga, nang zong dingtou pai in tua window lang nazuonta diing hi. Tuanah na stress level san tawh bangtawh 'Good morning/Good afternoon' chite leh 'How are you today?' leh 'How may I help you?' chite bang na zahkhiel zengzung phiel diing hi. Tuanah dohna tuomtuom ang dongta diing ua, tuapen hoitah leh kilawmtah a na dawn diing a kisam hi. Zau tawhluot leh maingal tahluot ahoi sih a, oversmart chi himhim bawllou diing ahi hi. Ang thudoh diingte uh a unpi'n kichientah in genthei sih lei zong a taangpi'n USA a lai naism zou chienga innlanga nang kilekia teiteina diing tawh kisai ahimai diing hi. Interview hing bawlte'n USA a umden sawm danin ang ngai diing ua, tuapen na palsat diing ahi hi. Athu maimai a palsan diing hilou in lai tampi tawh na laa diing ahi hi. Na thugente leh na document tawite a hat sihleh Visa mu diing pen a kilam-et huoi sih hi. http://visa.graduateshotline.com/visaques.html en himhim inlen tuana dohnate dawng mawngmawng vawi.... (4)

Step #8: Visa Interview Result: Na interview result pen theithei ahipai hi. Na passport ang lahpieh uleh visa mu diing lam-etna aum a, na passport ang lahpieh sih ua, laidal khat tawh ang kilesah uleh na laidal en lechin ang nielna point te uh agen diing uhi. Tuate na palsat na diing lai nanei leh interview na bawlkia thei a, ang ki enchienta mama diing hi. Tuaziehin, na interview masahna pen ah lawchin sawm inlen, tuana diingin hoitah in kisakhol in. Visa namu diing leh na passport ang lahpieh diingua, tuapen kaalkhat taangpi sungin a Visa lai na passport a belin na application form a adress na pieh pen ah ang hah diing uhi.

Step #9: Visa Muta: Khankhat sunga hun nuompente lah a khat khu Visa ngazou laitah ahi hi. Na lungsim anui nui mai diing hi. Aziehpen, na utna gam alut diing leh na lungtup tangtung chinate banah mi tampite (Laisiem hiin laisiemloute, hausa hiin mizawngte) mu zoulou hamphatna mu nahi ziehin na lungsim sungah nopna adim mai diing hi. Tua laitah vang a taangpi thu a gen in mite en pa/nu nahi ziehin a lim alien diing hi. Ann hing neehpi diing, singpi hing khelai diing, ahing houpi diing chite banah na innsung mite'n zong kikhen diing naita ahiziehin ang khela mama diing uhi. A nopna lah atam a, lunglenna zong lah atam hi.

Setp #10: Zin Diinga Kisahkholna: Visa muzou nua a lungsim nopna tawh na zinna diinga kisahkholna ang kiphu lemlumta diing hi. Bangteng puoh diing, koi teng houpi diing, airlines bangte zui diing, etc. chite in na lungsim a luodim maita diing hi. Tuahun chiengin USA a na school kaina diingte min leh a phone numberte uh banah imi isa te umna leh a phone number te uh thei ahoi hi. I Zou puon, Bible, Zou laibu nazah nuom deute, Zou video leh audio te, niihten-puonsil leh nangma mimal sil a na poimawte na puoh ahoi hi. Puon na zahtawm diing honkhat na puoh lou leh vanman USA ah gintat sangin atam mama hi. Vanzah dangte ang kipieh vangin puonsil-niihten ang kipe kholsih diinga, zong a kidei talaw sih hi. Second-hand puonsil eilang bangin a kidei talawsih hi. School kai diing ihi buong leh USA a um laibu leh vanzahte sangin Zou necktie honkhat puoh a ilawmte leh i sangsyete gift diing zong ahoi a, zong a lungdamzaw uhi.

Abang hileh, Step #1 zong pan nailou in world of fantasy ah kikoi sih vai....... A step #1 hing pan phot phot unlen, tuabanah athu umdan leh i experience tuohte kikumtou zel vai ee.... Tamtan a i hiel bawl phot louleh gentui talaw lei hoisih va e, guoi....


*********************
Ref:
1. http://www.indianetzone.com/3/arjuna.htm
2. Turner Jr., Robert G. Ph.D: Your Life Is Your Business, Education Direct, Inc. Scranton, PA 2001 pp. 27,28