ZOGAAL A SAMTE
MIHANGSANTE PANMUN
(1917 – 1919)
Khai Minthang Samte
Bangdiing a Samtete'n Zogaal nasatlou ahiei, ahilouleh ana
sat khah uleh bang diing a aminte uh kitheimaw bawl ee chi ka kan kawikawina (research)
ah tu-le-tu in phamsa Pu Onchin leh Pu Khupkai-te'n zong Zogaal nasatkha
thamtham uhi chi a tate uh Pu Lienchinmaang, Bohlui mi kum 60 tuom a upa leh Pu
Tongkham, Tangpijol mi kum 80 tuom a upa apat in kana mukhie hi.

Phamsa Pu Onchin Samte leh Pu Ongou Samtete innkuon pen Ngalzang khomi ahi ua, Singngat a hing peem uh sawtlou a Zogaal hing khang ahia, a tapa Pu Lienchinmaang ahil dan in Zogaal laitah in ama (Pu Onchin) khu a tangval thahat laitah ahi hi. Singngat khuo a Taang-aite'n zu leh sa a minsa dimdiam a akoi ua galvil (spy) diing a kisawl khu ama leh Pu Suohkham ahi uhi. A galvilna mun uh atun uleh British gaalkapte hing naisengte ahiman in akap pai uleh Pu Suohkham thau suohlou in Pu Onchin in khat a kaplum pai a, tuachin a khuo uah a nuatai paita ua, a khomite ahil ua, a taizaah siengta uhi. Singngat apat Hiengtam Kulpi lang a manaw ua, tuamun ah nasatah in British-te ana dou uhi. Pu Onchin tu-le-tate lah a mindawh pen Pu S. Maangminthang a.k.a. Dr. S. Thangboi Zou PhD ahi hi.

Phamsa Pu Khupkai Samte ahileh Hiengtam mi ahia, ama panmun a tapa Pu Tongkham in agendan in patong a kizang ahi hi. Pu Goulun Manlun leh Pu Laangzachin Manlun te khu gaallamkai ahi ua, Pu Khupkai khu a patong uh ahi hi. Amapa in Singkhuo, malta san leh naang gahkhawm in British-te ana pekha hi. Hiengtam kulpi a Zogam a diing a shi-ngam a nasatah a napangpa khat ahi hi. Pu Goukai tu-le-tate lah a mindawh pen khu Pu S. Kaikhankap, District Cooperative Officer (retired) ahi hi.0020
Tam atung thusim igente zatatna khu pusa-pasa lungkimsahna
leh Ibieh Pasian lungkimna hi diing in ka gingta hi. Fact finding na bawlnuom
ulezong ka interview video kanei a, interview ka bawlte zong adam nalai uhi.
Mailang hun a research hoitah a bawl a, Zogaal satna kulpite zong mit ngei a
vamu a, documentation ibawl sih leh India kumpi leh British kumpi chiemtenate
pen tawm mama ahi chi thei diing in ahoi hi.
Ref:
http://www.kaiserscross.com/304501/525801.html (accessed May 18, 2017)