Eiteng Khawlkhawm, atuom umlou;
Vannuoi chiteng KHUL a Pieng!
Zou mite pienna KHUL kichi heitah pen ata diei?
Khai Minthang
Texas, United States
Thupatna: Civilization kipat masang in Zou mite gentahlou mi jousie phiel 'khul' a ki-um chiet diing in gintat ahuoi hi. Paleolithic (Old Stone Age), Mesolithic (Middle Stone Age) leh Neolothic (New Stone Age) chi hunlai a mite pen 'khul' (some sort of natural shelter) a na teeng chiet uh ahi. Tua ei Zou ham a "Khul" ichi pen zong "Peking Man" kichite umna "Zhoukoudian" zong hithei a (750,000 - 200,000 years ago), Northeastern Tibet a Himalaya taang zungte lah a khul umte zong hithei a (Shi Huang-di, Qin dynasty hun 221 - 206 BC), Kale palace lamlai a Shan Sawbwa-te lel a Chin Hills a tailai a "khul" umte zong hithei hi. (1368 AD kiim).
Khul khatna: Peking Man apen ahitheina diing in Zou tangthu kiching lou a, i khangsutnate zong leh chidan ngainate zong kichinglou hi. Ahin, Zhoukoudian khul a Peking Man in Mongoloid pienzie nei ahizieh in tuate suon-le-hahte kihi peelmaw diing hi. Tualeh, Mongoloid hah-le-suonte pen Southwestern China ah 4,000 BC lai apat muthei in umta uhi. Ahin, China ah Zou/Zhou/Chou khu surname kithang pente lah ah 9na hi a, Spring and Autumn Period sung in Zou State khat na um a, tu'n zong Taiwan gam ning khat ah Zou kichi nam khat um a, Southwestern China (Szechuan Province) ah Yao kichi nam khat ma um hi. Tuate tawh kinaina inei khah leh khahlou pen kisuijou nailou phot ahi.
Khul nina: Southwestern China a umte khu a min kikop (Generic name) diing un "Ch'iang" (Ang kipatna thumal ni kigawm mi+belam) na kichi a, aham uh Tibeto-Burman kichi hi. Tuate pen nam khat maimai hilou in nam meng meng tampi kigawmte ahi uhi. Mongoloid race hinanleh tribe, language leh culture tuom chiet anie ua, nam tuom zi/pasal nei, nam tuomte ham a ham, nam tuomte tawndan zang chite khu kithang mama diing in gintat ahuoi hi. Zou hing kipatna zong tua munte diing in gintat ahuoi pen a, Israel origin leh Mongoloid origin ki mixed zong kihithei a, ahilouleh Zou nam sung ah innkuon bangza amakhat maimai mixed race zong kihithei nalai diing hi. Mongoloid race, tuamun a na teengsate leh Silk Road tungtawn a Israel gaaltaite (721 BC) na kitengtuo ua, tawndan leh khandan tampi na zangkhawm diing un gingtat ahuoi hi.
Tualou in zong Qin Shi Huang-di bawlsietna i tangthu ah aum hi. Kulpi lam diing chite, Laibu haltumsah chite, etc. zieh a Tibet Malsuoh a Himalaya muolte zung lah a khul umte (cave system) lah a gaaltai zong kihi thei hi. Qin Shi Huang-di lallai hun pen 221 - 206 BC sung ahi. Laibu khenkhat in kulpi chieng a um Zou mite khu Shi Huang-di in teeptan ahidan uh amu in chiza sengseng in, "Oh, the descendants of Israel, whom their God despised" chi in tuani apat in nasep hamsa guonbe nalai hi. Tuami thuohjou nawnlou in Kulpi chienna apat na taikhie in Northeastern Tibet a Himalaya muolte zunglah a "Khul" te lah ah kibu uhi. Khul sung a bangtan amakhat umjou chieng in Hukawng valley (Tulaitah a Kachin state) ah teeng kawm lal kawm (Nomad ichite dan) in Chindwin leh Irrawaddy luipi tegel kituntuona tan ah na kiteeng a, Kalewa, Kawljang, Guunkhawm, Tui/Guuntawbing, Jangpitam, Khampat, etc. chite ah na kiteeng hi. Khul a kibutna hun 206 BC apat Mongol-te ang khan hun 1287 AD tan kum 1494 sung ahia, khang 50 tuom ahia, tuami hun sung in khul apat Chindwin valley ah koima suhbuoilou in na ki-um hi. Tami khang 50 lah ah khul a kibutlai leh Hukawng valley a teen-le-peem kithuo sung 494 years hilezong Chindwin valley ah 1000 years (33/34 generations) pouma koima suhkhahlou leh suhbuoilou a na kiteeng china hing suoh thei hi. Tuahun pen Zou history a diing in “Golden Age” hi diing in ka ngaisut a, Zou tangmuite (Folklores) tamzaw tham tuami hun sung a tung/pieng diing in ka ngaisut hi. Tami ngaisutna tawh i tangthute leh khangthute isuut khawm chieng in kituoh theipen hi.
Khul thumna: Kale palace lamlai pen 1368 AD kiimpawl hi diing in kichiemte hi. Shan kulpi lamjou nawnlou a Shan Sawbwa apat a taimangte pen Zou mite lah a themkhat maimai hita diing hi. Aziehpen, Kale area a teengteng maimai ahiei, koiteng ahiei khat in Shan palace lam taleh zong 1368 AD kiimpawl in Zou mite pen khodang tampi ah kiteeng jouta hi. Tuazieh in, Zou mite jousie Saizang leh Chiimnuoi kikaal a khul pen a kipan kihi zenzen lou diing hi. Amabou, tua khul sung ah Shan Sawbwa tuohlate taina/kibutna khat vang ahi ngei diing hi.
Mongol-te'n (Genghis Khan-te’n) gam alaah kawikawina uah 1287 AD veel in Kale-Kabo valley hing phietmai uhi. Amau lah sawt umlou a mainland China lang a kilepai uh ahizieh un Shan te'n 1368 AD tuom apat aza uh hing luo uhi. Shan leengte ang hatseng chieng un Kale-Kabo valley ah hing khangtou in Assam tanpha ang tung uhi. Tuana a lampi ua atuohkhahte uh ban suhsiet ua, Zou honkhat in khamtung (singtaang) lam na kisena uhi. Khampat ah 1475 AD in Meitei leengpa' tanu leh Shan sawbwa-te kimoupuina a Khampat a teengte'n ana waylaid (ambush) zieh ua Khampat kisat chimit kichi hi. Tuazieh in, Zou mite muoltung gam a teenna khu Mongol mite hinglut 1287 leh Shan Sawbwa-te hing huham gamtat 1368 (Kale palace) leh 1475 (Kale-Kabo valley a hing khanglet a Manipur leh Assam a douna uh – Khampat kisuhsiet kum) kikaal hi diing in gintat ahuoi hi. 1287 - 1475 sungteng pen kithethang hun sung - khamtung gam lang a peem tawh, Kale-Kabo valley a um nalai tawh bangtawh kiteh hun sung ahi hi. Tunitan in Zou mite khamtung gam a peenkha vawtlou zong honkhat um nalai hi.
Thuzawna: Khamtung gam ika tou uapat Phung-le-taang hing piengpan diing in gintat ahuoi hi. A kum a tuot in 2011-1287=724 years ahia, 24.13 generations ahi hi. Tunitan in Zou mite lah ah khang akimat ditdet (Accurate sequence) sutthei a umsih a, a suutthei sunsunte suttee zong 25 generation tuom ahi hi. Khatteng vang in 30 generations veel kimatlou leh ginlelthei diing in suut nianua sam uhi. Tuazieh in Zou mite khu Zhoukoudian khul apat kipan hilei khang asang-asing (thousands of generation) hi diing a, Tibet malsuoh a khulte apat kihileh aza-aza (hundreds of generation) hi diing a, Mongol leengte hing luttan a phung-le-taang kipan hileh khang sawmnga tunglam hi diing ahi hi. Tuazieh in be-le-phung or phung-le-taang kipatna khu Mongol-te hing khanzaw a, Zou mite’n innkuon-innkuon leh phung-le-taang lamkaina a kipeemlai a hing kipan hi ngei diing in gintat ahuoi hi. Tuamasang lai in Falam, Haka, Lushei, Paite, Tedim, Sizang, Teizang, Saizang, Dim, Thadou, Sim, Hmar, Pawi, Vaiphei, etc. chite umlou in i unpi un Zou/Zo ina hi chiet ua, i ham uh Zou/Zo ham ana hi a, i ngaina uh zong Zou ngaina ana kichi hi. Zou/Zo mite, ham leh ngaina ichi chieng un tangkumlai kawh ahia, tualou tam atung a te’ ngaina ichi chieng in Zou mite jousie a huomkim thei sih hi.
&&&&&&&&&&&&&&&( Feb. 07, 2011 )&&&&&&&&&&&&&&&