Showing posts with label Zoukam Section: Religion and Society. Show all posts
Showing posts with label Zoukam Section: Religion and Society. Show all posts

Wednesday, May 21, 2008

Sectarianism

Kikhenneenna: Sectarianism

Khai Minthang
United States

Pasian in bang diinga leitung tamchiepi sunga ang koi a,
"Leitung mihingte" ang chi kawi valong adiei?
Kei a diingin leitung lien seng, Asia mite hi nuomsa ing.
Asia zong lienseng, India te hing kichi leh nuomsa ing.
India zong lienseng, Manipur mite hing kichi leh nuomsa ing.
Manipur zong lienseng, Lamka mite hing kichi leh nuomsa ing.
Lamka zong lienseng, Zomite hing kichi leh nuomsa ing.
Zomite zong lienseng, Presbyterian-te hing kichi leh nuomsa ing.
Presbyterian zong lienseng, Zou Presbyterian Synod-te hing kichi leh nuomsa ing.
Zou Presbyterian Synod zong lienseng, Singngat District Presbyterian-te hing kichi leh nuomsa ing.
Singngat District Presbyterian zong lienseng, Tangpijol Presbyterian Church-te hing kichi leh nuomsa ing.
Tangpijol Presbyterian Church zong lienseng, Tangpijol PYF te chi'n hing kihan leh nuomsa ing.
Tangpijol PYF zong lienseng, Pa Suan te innkuon hing kichi leh nuomsa ing.
Pa Suan te innkuon zong lienseng, ka min mama in hing kihan leh nuomsa ing.
Ka min zong lienseng, ka tahsa minte khat tawh hing kihan leh nuomsa ing.
Ka tahsa minte zong lienseng, a bamengte tawh hing kihan leh nuomsa ing.
A bamengte zong lienseng, khenzah nuom nalai ing.


Tuaziehin, ann kaneeh chiengin zong ka haatu, ka ui haa, ka haapi, etc. chite in kakhen nuom hi. Tuathamlou in ka haapi a ann kahai chiengin zong ka veilang haapi leh ka zietlang haapi te khen vevaw a, sa tuituoh nga tuituoh kahai chiengin ka zietlang haa tawh ka hai a, annte louhing leh atuilou akhalongte ka veilang haa in ahai diingin ka khenkhie hi. Aziehpen ka veilang haapite ka gawtbawl nuom guoh hilou in ka lungsim ah khenkhiet a vaihawmkhum (Divide and Rule) hoi kasa sengseng a tua diinga panla vevaw kahizaw hi.
Bang diinga Divide and Rule ka hichi dei ahiei? Aziehpen, ka siemna a kiching sih a, ka thahatna a kiching sih a, ka nei-le-lam a kiching sih a, ka thuneina zong a kiching sih hi. Kei hitheilou lam hing thei u henlen maute hing pangkhawm uleh kei ang nuoithop diingua, ka thuneina leh nopsahna abei diing ka ngaingam sih hi. Hilezong amau ka theisah nuom sih a, hatloupi leh chingloupi ka kihatsah a, ka kichingsah zemzom hi. Ang pil ua, ang kikhen nuomlou khah diinguh ka zaupen ahia, tuaziehin nisimin-huntengin (24/7 in) ka pang vevaw a, mitsin hun kanei ngaisih hi. Hilezong, tambanga ka lungsim hoiloupi Pasian in adeilou lam kathei ziehin thumna ah zong ka laan ngam sih hi.

Monday, May 19, 2008

The Three Dimensions of Faith

The Three Dimensions of Faith

Essential, Non-essential and Everything: Unity, Liberty and Love
Mr. Khai Minthang

Introduction: Kumzalom 19 lai in Hattuomte nasatah in denominational level ah ana kikhentuo ua, ngaidan kibanglou leh chikhat namkhat hiloute na umkhawm theilou in ana kikhen zungzung uhi. Tua lung-awpkai hun laitah in Alexender Campbell leh Barton Stone te'n a Hattuomte uh kunga a chielna khat ana nei uhi. Achielna thupi: "Ginna tawh kisai ah, pumkhatna; ngaidan tawh kisai ah, zalenna; sil zousie ah, iitna" chi ahi hi. Tuahun apat in tua thupi khu gendan tuomtuom ahing gen ua, “A poimawte ah, pumkhatna; a poimawloute ah, zalenna; sil zousie ah chitna(charity)” ana chi uhi. (1) Tam thupi tawh kisai in i Zogam ua i Pasian biehdan leh peipidan tampi etphathuoi in ka mu a, bawlphat diing leh siemtha diing zong tampi um in kamu hi.

In Essential, Unity: Tam pen “In matters of faith, unity” zong a kichi a, a umzie khu Pasian i ginna thu a Laisiengthou a kigielte a pumkhatna china ahi hi. Krist Jesu Mangpa Hina (The Lordship of Jesus the Christ), Laisiengthou thuneina (The authority of the Word) leh Mutheilou Huopzou Hattuom Siengthou (The Invisible Holy Catholic Church) chite khu Kristian khat hina diinga apoimaw leh ginna tawh kisaite (essential or matters of faith) ahi hi. Tamte gingtaloute khu Kristiante a kichi theisih hi.

Krist chi khu Greek hamin "Χριστóς" (Kristos) ahia, "thaunu a umpa" (The anointed one) china ahi hi.(2) Hattuom ichi khu Greek ham “εκκλησία” (ekklesia) chi kammal apat a hing kila ahia, “a kihankhe tuomte kipawlkhawmna” (gathering of the called-out ones) china ahi hi.(3) "Huopzou Hattuom" (Catholic Church) chi khu eite theidan a Roman Catholic Church china hilou in Jesu Krist hutdamna in mi zousie a huopzou dan a genna ahia, "Catholic" chi khu "Huopzou" china ahi hi. "Mutheilou" (invisible) ichi chiengin hattuom "εκκλησία" tahtahte agenna ahi hi. Leitung pumpiah biehinn (church) zousie bei in, Laisiengthou zousie beisieng nanleh zong "εκκλησία" hattuom aum zing diing hi. Jesu'n "Pasian lenggam noute sungah aum hi" (The Kingdom of God is within you) achi khu mutheilou hattuom agenna ahi hi. "Kingdom" khu Greek ham "Βασιλεία" (basileia) apat a kile ahia, Hebrew ham a "malkuth" leh Aramaic hama "Malkutha" chi apat kilesawn ahi hi. Tamte'n leitung lenggam hilou in mutheilou lenggam aganna ahizaw hi.(4)

Bangzieh a Zou/Zomi hing kichi ahiei chi na ngaisun kha ngai ei? Ahilouleh, koite e Zo/Zou kichite chite bang na ngaisun zel sam ei? Nam khat hite khu ham-le-pau, culture and custom, tradition and practices kibangte ahi uhi. Tamte khu abulpite leh apoimaw pente (fundamental and essential) ahi hi. Zou society sung iet chiengun tami thupi (philosophy) zahthei tahtah ahidan muthei aum hi. Laisiengthou khat, labu khat, Sunday School (Beginner apat piching) subject kibang, Zou laibu bawl khat phot in ZLS a zah diing, etc. chite nei ahoita hi. Tuate pen I thupi ua igen bangun Zou minam hina diinga abulpite (essentials/fundamentals) ahi hi. Tamte a I pankhawm thei uh apoimaw mama hi. Tam pen Zou ihina ua poimaw pen ahi hi.

In Non-essential, Liberty: Tam pen “In matters of opinion, liberty” zong a kichi a, a umzie khu I ngaidan leh lunggelte ah zalenna china ahi hi. Mihingte khu Pasian in talent tuomtuom nei diinga ang siem ahia, tuate igawmkhawm chienga leitung apei diing bangtah a peithei pan ahi hi. Laisiengthou in, "Now the body is not made up of one part but of many. If the foot should say, "Because I am not a hand, I do not belong to the body," it would not for that reason cease to be part of the body. And if the ear should say, "Because I am not an eye, I do not belong to the body," it would not for that reason cease to be part of the body. If the whole body were an eye, where would the sense of hearing be? If the whole body were an ear, where would the sense of smell be? But in fact God has arranged the parts in the body, every one of them, just as he wanted them to be. If they were all one part, where would the body be? As it is, there are many parts, but one body" achi hi. (1 Cor. 12: 14-20) I siemnate i gawmkhawm a i Zou/Zo kulpi i chien/lam uh angaita hi.

Tuni’n i community sunga kikhenna thupi pen "Denomination" ahi hi. Dinomination pen Englsih ham ahia, "Pawlpi khat ama uh peipi dan tuom nei" chi leh "Tena diinga zat, adieh a sumlang, gihna, tena leh letna tawh kisai" chi leh "Pawlkhat, chikhat leh namkhat a min ahiei panmun a khenna" chi ahi hi. Tuni'n bang bang denomination in Zou vontawite i kikhenta uoi chi envai:

1. Biehna denomination: Presbyterian, Lutheran, Catholic, Sabbath, Assembly of God, Judaism, etc.
2. Be-le-phung denomination: Manlun, Munlua, Tungnung, Taithul, Samte, Phiamphu, Lianzaw, Suantah, etc.
3. Awkaidan denomination: Haidawi, Khuongnung, Khodai leh Thangkhal
4. Dinmun denomination: Khopi leh Singtaang, Hausa leh Zawng, Laisiem leh Laisiemlou, etc.
5. Gender denomination: Numei leh Pasal

Tamteng mai hilou in denomination tuomtuom tamtah in i kikhen nalai ua, i kuulmut (fanatic) pi mama nalai ua, tambang denomination te a diingin ishi ngam uhi. Dahuoi chilou gen diing vang atam sih hi. I ngaidan leh deidante ang ki deipi lou ahiei ang ki pompi lou chiengin kikhenna (schism) apieng zel hi. Tambanga denomination te a i kuulmut sangun Pasian leh Agam a diing, UZO, ZSP, ZYO, ZLS chite a diingin kuulmut lei meetna aumzaw diing hi. I ginna khu heimun heimun ah um leizong chi banga aal diing leh meivah banga taang diinga Pasian in ang dei ahia, hattuom "εκκλησία" ihina tah zong ahi hi. Hilezong, eite'n i ginna hilou in i denomination khu chi leh meivah bang diingin ina ngaisun kha uhi. Khotaang vai ichi chiengun UZO, ZSP, ZYO leh ZLS huopdeu diingin ka ngaisut hi. Zou nampi khantouna diing leh mataalna diingin i dan leh peidan enkawm a i custom uh lekhietna leh hilchetna (interpretation and exegesis) ibawl zel uh angai hi. Tam pen a thupite (fundamentals/essential) hei lamdang lou a, a thupite zui a lekhietna leh hilchetna ahizawh diing ahi hi. Laisiengthou hilchetna (commentary) bawl diinga Laisiengthou kammal kipatna leh kampau kipatna (etymological root and original language) siemna nei leh athu-ala laahdan leh vatdan siem angai mabangin i Zou custom hilchetna diingin Zou kammal kipatna leh kampau kipatna siemna leh khanglui kammal laahdan a siemna neite apoimaw mama hi. Ngaidan tuomtuom khonkhawm a tulaihun tawh kituoh (contemporary format) a hilchien diing a poimaw mama hi.

Tami tawh kisai in unaupa Dr. David Lalpi Ph.D in Zou Workshop a athu gel khat ka taahlang nuom hi: "Hinanleh society ah miteng in idea kibang nei lei khantouna um thei lou zel ding hi. Kibatlouna pen thagum toh suhbei ding hilou in, lungsim kihong tah a lop (celebrate) ding ahi...I lungsim kot ah window khat maimai hong ding hilou a, window tampi hon ngai hi. Tami ahi democratic politics chi'a laibu a i simsim uh. Khovel pen ei idea toh kibang-te leh ei ngaidan support-te maimai adia Pasian in abawl hilou a, chi-le-nam teng leh zu-le-va teng teenkhawmna ding ahi zaw hi. Sakhitui-hup pen rong (colour) 7 ahi ziah a kilawm ahia, rong khat maimai hileh kilawm lou ding ahi. "Unity in diversity" chi umzie theisiam lei khovel leh a sung a mite hoina lam ngen kimu ding a, leigou kilua khawm ding hi. Ei Zou sung leh Northeast a political problem, shina leh zawnna teng i "worldview" neu ziah leh dih louziah hidin ka gingta hi....Ngaidan kibat lou chiang in, tahpi in kisel vai, kinial vai - hinanleh atawp ah i kibatlouna pen kizatat tuah vai. I kinial zou chiang in, i position entha kia vai in, thulai sui vai in, kilemna (consensus) tun ding zong kilamen zing vai. Thagum toh i deina suh tangtunna pen sil zumhuai leh "moral defeat" ahidan phoh gige vai. Kol-le-vaite kinial dan zong enton thei lei hoi din gingta ing. Ei lawi kinial lou a, gamsa bang a kiben tho pen changkan huai non lou hi." (5)

In Everything, Love: Tam pen “In everything, Charity” zong a kichi a, a umzie khu Pasian tate ihinua ua ibawl khat phot iitna tawh ibawl diing uh china ahi hi. Greek te'n iitna khu "Eρος" (Eros), "Στοργε" (Storge), "Πιλια" (Philia) leh "Aγαπε" (Agape) chi'n nam li in akhen uhi.(6) "θέλημα" (Thelema) zong iitna danin agen ua, tuapen utna (desire) ahi hi.(7) Tam pen iitna chikhat a kigen hilezong iitna tahtah ahisih a, utna ahizaw hi. Eros pen kingaina (romantic) leh numei-pasal ki-iitna (sexual love) ahia, "erotic" thumal khu tami iitna apat a kila ahi hi. "Storge" khu anu-apa dan hilou iitna (nutral affection) ahia, "Philos" pen lawm-le-guol ki-iitna, sanggam iitna, numei-pasal ki-iitna hiloute ahi hi. Philosophy ichi chi uh khu "Πιλος"+"Σoφíα" (Philos+Sophia), English hama "love+wisdom" china ahia, Zokam ah "pilna+iitna" (Philosopher ichite khu Pilna iit/deite china ahi) chi diingdan ahi hi. Tualeh, "Agape" kichi khu iitna sangpen, a tawpna leh zieh neilou iitna (unconditional love) china ahi hi.

Tuama bangin iitna zong muthei sil (concrete object) hilou in mutheilou (abstract) ahizaw a, a pulaahtu (symptom/indication) khu i khoheidan (gesture/behavior) ahi hi. Khoheidan ichi chiengin i tahsa sabahte (organs) zahdan apat muthei china hi hi. Mit hadan, thu gendan, umdan leh gamtatdante apat in iitna inei leh neilou theithei ahi hi. Tambanga tahsa umzie leh khoheidan mi khenkhat in a chingkip (control) zousih uhi. Tami chingkip theite khu mi kituup (discipline) te ichi uhi. Hilezong, iitna khu koima'n a chingkip zou tahtah sih a, mudana sila (slave of hatred) sangin iitna sila (slave of love) tha khu a hatzaw tham hi. Aziehpen, mi i mudate khu i lungsim tawng ah i phuolgu thei a, amaute i pumpel (avoid) chingin i manghil thei uhi. Hilezong, iitna tua banga pumpel thei ahisih a, i pumpel sawm chiengin a hatna (the call of love) khu asang deudeu a, a thahatna (strength/passion) khu akhau deudeu hi.Tuaziehin Sawltaah Paul in, "Krist iitna in ang sawl hi" achi hi. (2Cor. 5:13)

Iitna thu igen chiengin ang kipatna leh a tawpna diing kithei zoulou ahiziehin a gen hamsa hi. Iitna kichi a gen hamsa mama khat ahi hi. John 3: 1ff sungah Jesu leh Nikodem (Nicodemus) kihouna imu hi. Jesu'n Nikodem kungah, "I tell you the truth, no one can see the kingdom of God unless he is born again" achileh Nikodem in lamdang asa mama hi. Nikodem in, "How can a man be born when he is old.? Surely he cannot enter a second time into his mother's womb to be born!" chi'n a dong hi. Tuachiin Jesu'n Nikodem kungah "The wind blows wherever it wishes, and you hear the sound of it, but do not know where it comes from and where it is going. So it is with everyone who is born of the Spirit” chiin a dawng hi. Tua pen i tahsa mit a muthei diing hilou in i tahsa leh lungsim tawh thei (feel) china ahi hi. Iitna ichi pen kipumkhatna lam zuon a khuolzinna china ahi hi. 1 Cor. 13: 1-13 sung i mitsuon mun ua, adih zong adih mama hi. Bangteng i bawlthei ua, bang siemna pilna inei vang ua iitna inei sih uleh mawhnapi ihi uhi. A thupi deu in taang 4-7 tan enlei: "Love is patient, love is kind. It does not envy, it does not boast, it is not proud. It is not rude, it is not self-seeking, it is not easily angered, it keeps no record of wrongs. Love does not delight in evil but rejoices with the truth. It always protects, always trusts, always hopes, always perseveres."

Nidanglai in khokhat ah inn khat a kang hi. Tuanah innneite'n bangma la manlou in a inn uh a kangtum sah dimdem uhi. Innkaat zou in singkhuo suongtumte leh meivamte asai kawi kawi lai un a sumtong ua a aahbuh sia kuong uh ang khule uleh a aahpi uh hazaah a shisa amu uhi. Tua aahpi pammaisa a innneipa'n a lumle leh a hanuoi apat in anoute ang taipawt liuleu uhi. Aahpi in anoute shi diing ngaingam lou in aha liim nuoi ah kaikhawm in a iitna ha (wing of love) zahkhum in a noute suohtatna diingin a hinna apeta hi. Tunnu iitna tambang hi e, guoi!

"Alienpen lienpen ki iitna hi.
Ki iitna'n bangkim abawlthei hi.
I Mangpa'n ahing jal in aw,
A Tapa neisun in ahing tan zouta.
Eite zong ki-iit tuo chiet vai,
I pienna i gam juun diingin" (citation needed)

Conclusion: I Zougam ah kikhenna a uong deudeu a, theilou pi i kitheisah zieh un ei ngaidan ang kipom pieh sih leh mi ngaidan hoizaw pompi sangin kikhenna ibawl paipai uhi. Noute-koute kichina Zougam ah atam sengta a, kiemlam i manaw sah sih uleh mailam ah identity crisis hing umthei diing ahi hi. Biehna umdan leh thugin umzie ah i pil naisih ua, gingloute lah ah missionary in kuon lei Christianity i phukhiet masang un Presbyterian, Lutheran, Bible Church, Catholic, Sabbath, etc. chite phut masazaw diing hilei a kilawm hi. Pasian lenggam keehlien hilou in i pawlpi uh Pasian min suonga keehlien diing ibang uhi. Mite'n apoimaw a angaite uh eite'n poimaw ngailou in, eite poimaw ngaite mipilte'n ang poimaw ngai pieh sih uhi. Tami thupi a essential kigente khu eite a diingin non-essential abanga, non-essential ichite khu eite a diingin essential hileh a kilawm mawh hi. Tami tungtaang hoitah a i pomthei sih uleh khatvei sawtlou a mangthang diingte ihi uhi. Chi dang nam dangte'n a thei nailou uh eite'n i theita ua, "Phungpi lamkaite" chi'n i society sungah i thupi ngai mama ua, khatvei chienga hing mangthang sah diingte ahilam uh ithei sih uhi. Tam banga phungpi mina kipawlna ana hoi hitaleh ei sanga khangtouzaw USA, UK, Germany, China, etc. te'n ana bawlzou thamta diing uhi. Mite'n unity adel lai un eite'n division idel uhi. Mite'n leitung pumpi gawmkhawm diing (globalization) asawm lai un eite kikhen neen neen in biehna pawlpi, phung leh taang, ham leh pau, innkuon innkuon in i kikhen neen vevaw uhi. Pasian in nupa pen numei leh pasal chia khenlou a chikhat achi lai in eite'n "azi bawl a" "a pasal bawl a" chi'n i khen ua, mihing khat zong "kei a tuom, nang a tuom" chi'n i khen vevaw valong uhi. Tambanga kikhen neenna kichi khu iitna apat hing kipan hilou in du-amna leh mudana apat a hing kipan ahizaw hi. Bang diingin eite tuibang a luongkhawm lou???

References:

Friday, March 28, 2008

Tam Leitung Mi Ihisih



Tam Leitung Mi Ihi Sih;

Khuolzin Pei Diing Kuon Ihi

Khai Minthang
United States


(Tami article khu March 07, 2004 a kagel ahia, Florence, Kentucky ka umlai ahi hi)

Tam laagui khu Musico ‘90 laiin a kithang mama a, tuni’n ahina themkhat sui lei ichi uhi. Athu a kichien mama a, hinanlezong eite’n a gennuom theilou pi’n i pawngsah thei zel uhi. Eite pen leitung mite hilou in leitung sanga thupizaw khat a diinga siemte ihi uhi. Leitung leh a sunga um zousie leitung abei chienga bei diinga siem ahia, hinanlezong mihingte pen tuadan maimai diinga i Pa Pasian in ang siem ahi sih hi. Kei a diingin tam laagui thupi taluo ahijiehin ka tanchin (Testimony) ka gel chiengin “A Pilgrimage Life Given by God” (Pasian Hing Pieh Khuolzinna Hinkhuo) chi’n ka gielthei zel hi.

TAM LEITUNG MI IHI SIH: Leitunga teenden nuomna nei in misiem mipilte’n suisui nanleh shi theilouna khu aum sih hi. Ajiehpen shina kichikhu ang bawlpa Pasian Master Plan ahi hi. Eite pen ang siempa’n ang koina mun maimai a khosa thei diing leh ang piehte maimai zalzou diinga siemte ihi uhi. Pu Haumang in, “Damtui a jaal lim-ngate zong simlei tunga leeng diing gul nan zong, damtui a jaal diinga Sianmang laitan hi e” ana chi a, gen dih kasa mama hi. Pasian in leitung leh asunga sil umte tawh kichimat seng diing hing deisahlou in gentheina leh lunglenna themkhat tam leitung a bukim ngai mawngmawng lou diing ang pie a, leitunga umden diinga siem ihilou jiehun i lungkimna leh nopna khu a buching thei tahtah sih hi. Leitung khu i inn tawpna uh ahisih a, leitung sanga hoizaw leh thupizaw khat khuo leh tui mi hi diinga siemte ihi uhi. Laphuotute’n, “Khut a lamlou taangtawn inn nuom, kei di’n bawlsa’n a um” chiin ana phuo uhi.

KHUOLZINMI IHI UHI: Khuolzin hinkhuo kichi pen hinkho nuom tahtah leh hinkho buching ahisih hi. Adiehin, khuolsau jin ahilouleh gamdang a zin chi khu thubai ahisih hi. Dolien leh apoimaw tuomtuom tampi a um a, i teenna gammi hina leh i khuolzinna diing gam apat a phalna chite angai hi. Eite zong i kumtawn Passport leh i leitung Visa tawh um ihi uhi ichi nuom uhi. Mihing khat a ipienkhiet leh tam leitung ah asawtpen in kum 80 vel ium giap diing hi. (Lapite 119: 10) Tuazou chiengin i kumtawn innpi izuonta diing uhi. David in, “Bakhat sunga diingin leitungah ka um hi” (Lapite 119:19) ana chi hi.

NASEP KHAT NEI A KHUOLZINTE IHI UHI: Sawltah Paul in eite pen, “Krist Palaite” ang chi hi. (2Kor. 5: 20) Leitung gamkhat a Palai a pangte hinkhuo apat-in eite Krist Palai ihina dinmun athupi dan leh apoimawdan muthei in a um hi. Gamdang khatah palai in hing kisawl taleh na tenna gam ai-aw nahita china ahi ahita a, na palai panna gam leh na teenna gamte ki-samkaina, ki-dawltuona, ki-tanauna leh adang danga ahoi theina diinga nasem nahita hi. Tambangin eite zong Krist in leitunga a palai diinga ang teelte ihi ua, ang sawlpa sawlna dandan a ihin uh angai hi. Leitung leh Vantung ki-samkaina, ki-dawltuona leh ki-tanauna Eden huon a kisesa Jesu Krist in asiemtha zoudan leh Jesu’n lei mihing zousie Pa kung atun theina diinga anasepte semzel diinga leitung a palai a ang sawl ahita hi. Tuapen Pasian Mission (Missio Dei) a ki-chi hi. (Matt. 28:19-20; Nasepte 1:8) Hattuomte’n tam Pa Pasian nasep i ngaisahlou chiengun Hattuom shi, Piengtha nuatawl chite leh adang dangte ihita uhi. Hattuom lamkai masate’n agenna uah “Mission kichi nahsahlou hattuom khu hattuom shi ahi” a chi ua, adih mama hi. Hattuomte, mi piengthate leh Krist nuazuite nasep thupipen khu tam nasep ahi hi. Tam nasep thupi isep theina diingun lampi (strategies) tuomtuomte i bawl ua, Hattuom in hoitah a aseptou theina diingin Hattuom sungah lam thuomtuom in ikhen uhi. Tam Pasian Mission isepna pen khatna leh apoimawpen ahi zing diing angai hi. Tualou nasep dangdangte i ngaisah zawh chiengun Hattuom khu Pasian deina apat in awlawl in ang ki-tawlmangta hi. Tampen gingthute a diinga i ki-ngahna khuompi uleh i suutpi uh ahi diing angai hi. I damsung un bangtan isep sawm uoi?

I NASEP KHU NASEP NUOM AHI SIH: Leitung pen Dawimangpa khut sunga um ahijiehin i nasep khu nasep nuom ahi liei sih hi. Khatvei tengin isepna nawngkaisah diing ang umzel a, lungkie leh ki-ngamla in ium thei zel uhi. Puana diing leh minsiet theina diing zong tampi a um a - sum leh pai, neeh leh taah, ham leh pau, sil leh teen, lawm leh guolte, innsung leh kholai thu, nasep tuom sepna leh pua theina leh minsiet theina dangdang tampi a um hi. Tambang hinkhuo a i um chiengua i ngaituona ua um zing diing a idei khu - Apua a thoukia theite khu hinna neite ahia, apau a thoukia thei nawnloute khu hinna neiloute ahi hi. I hinkhuo khu mawhna mai leh aum den diingin ngaituo sih va ui. (Do not take life as granted). Shithei mihing ihidan theizing va ui. Ke’n zong ka hinkhuo khu mawhna in ka ngaituo thei zel a, mite ang shi chiengun ka hinna dengdeldan leh bangchih laipou a shithei kahidan kathei zel valuoi hi. David in zong Pasian kungah, “Tuaziehin pilna lungtang ka vom theina diingun ka dam kumte uh simdan ei hilin” ana chi hi. (Lapite 90: 12) Eipawl in zong i damkumte uh simdan thei in imai ah hing kiphata maizen leh zau leh liing kawm in i hutdamna na isep chiet diingun ngaituo ing! I damsung leh i shini diing kithei tamai zen leh bangchiin i kihei pilpial diei mah kachi hi.

INN TUNG NAILOUTE IHI UHI: Leitunga i khuolzin sungun gimna diing, lunglenna diing, hasietna diing, ki-ngamlana diing leh ana isep Pa Pasian tawh hing khen gamlathei diing tampi ang um diing hi. Leitung mite hing mudana zong ituoh diing ua, ang ki-gensiet hun zong aum diinga, mite mai a ang kiselphou hun zong aum diinga, ang ki-minsietsah hun zong aum diinga, thuzuou a hing minsesahte thugente la a i lawm leh guolte’n ang simmaw leh lipkhap hun zong ang um maithei hi. Hinanlezong, thutah pen in guol ang zou veve diing a, a na nasep pa’n nang ang taisan ngaisih a, leitunga zuouthu a i minsietnate pen Vantunga i gou manpha hing suoh diing ahi chi theizing va ui. I hinkhote uh umze neilou banga ang kilah a, Jesu Krist i nuazuina khu beidot ang huoi a, lungkiet ang huoi chiengin innpi tung nailou ihidan i ngaisutna ah ang kilang zel hi.

Missionary khat a nasep apat a pension diing khat leh America President pa agam uh America zuon a longpi khat a tuongkhawmte tangthu kumlui tah khu a ki-genthei zel hi. Mipite kikou aw, galkapte tumging, puonpha san (Carpet), vaidawnna diellap kikhaite leh thutha saite’n President pa hing tun diing ana ngah diamduam mai ua, missionary pa khu kum tampi a kikhenpi leh a iit angai ngutngut gam atun vangin koima’n a theipha dan sih a, ngaisah phah in zong a kineita vateeh sih hi. Naahngeh nasa leh ki hasietsuo in ana asep Pasian kungah hitui pum kawmin ang hasiet phunta hi. Pasian in awneen tahin, “Ka ta aw, nang pen inn hing tung nailou na hi” achi hi.

DANGKA TAANG KHOPI HOI AH: I shi chieng un innpi nuasie ihisih ua, innpi juon a pei ihi jaw uhi. Hiengtam Jaang hanmuol a kigielte khatin ka lungsim ala mama hi. Dih liensih lezong tambang simdeu in a kigiel hi - “Shi diingin tam leitung ah apieng a, hing diingin tam leitung hinkhuo a nuasieta hi.” Gieldih hina lawmlawm uh e! Zougam a tambang mi um ahidan kathei chiengin ka lungsim nopna in adim hi. “I innpi hoidan leh bitdan khu mihingte kammal in a kigen thei naisih a, kichientah a gentheina diing thumal diing zong kimu nailou ahi” chilei igen vaal talaw diingin ka ngaisun sih hi. Kihylna laibu 21 leh 22 na isim leh azepna leh a umdan themkhat agen a, tuate apatin a thupi diingdan themkhat theithei in aum a, hinanlezong kihylna mupa mit-in bangchiin a thupi tama diei chi zong ngaisutna hing langthei khat ahi hi. Tam leitung a soungmantam Caret khat zong mantam mama hia, i innpi uh Soungmantam chikim a kijeem ahileh bangchiin a thupi tazen diei!!! Avaah zong Pasian meel taang ahi nahlai hi. Tam leitunga electricity thahatnate sangin a thupi zaw thamtham diing hi. Anopdan diing mit-ha in alang thei hi. Peter in zong Meel lamdanna taang ah “Syepa, tana i um uh nuom talawm me izo! Puonbuh thum lam vaiin khat nangma diing, khat Mosi diing leh khat Elijah a diing lam vai izo” achi tamai hi. (Luk 9: 33) Vangam zong hinailou leitunga Pasian mite umjieh a tuabang a munnuom um thei ahileh asiempa umna bangchi in a thupi in a gimnei diei !!! Tua muna teeng diingin chil aw’n “Hing pei in” chiin ahing han hi. Tuana iteen chieng un Johan in Patmos tuilaisie a kihylna amu laia Mangtouna apat a thu kigen, “... Ama khu asieng uah teng vanin, tuachiin amauh umpi vanin, tuachiin a Pasian uh hita va. Tuachiin a mithliteuh sia hul pieh ta vanin, shina um nawn tasih vanin; lungkham kana leh natnate zousie a bei sieng ta diing a, sil lui zousie a mangthai sieng ta hi.” (Kihylna 21: 3-4)

Tami article sim zousie Pasian in ihina kitheitel diingin hing guolzawlta hen! Amen

Thursday, March 27, 2008

Golden Jubilee leh Hattuom Maban Diing



Golden Jubilee

Leh

Hattuom Maban Diing

Mr. Khai Minthang
Oxford, Mississippi

(Tami article pen Tangpijol Presbyterian Church Golden Jubilee a kagel ahia, March 04, 2008 a ka hahkhiet ahi hi)

THUMASA: Amasapenin, iittahmai khomipite leh Hattuom mite zousie USA apat Pasian minin Golden Jubilee Chibai kang bawl masa hi. Pasian in thupina leh minthanna zousie tangta hen! Pasian tanga hing na panpi a machieng I lam-et un tuni tana tawlnga lou keei a ma ang pui zing ziehin Ebenezer Pasian min phat in umta hen.

Hattuom dinkhiet zou kum 50 bang hing chingta ahi chiengin khangkhat mama ahita chithei ahi hi. Mimasa bangza amakhat in hanmuol ang liemsan nua ua, tuni'a eite'n tambang guolnop (Jubilee) ibawl theite i ngaisut chiengun hampha i kisa ua, Hattuom phutkhete leh lamkai masate zatatna a sang deudeu hi. Kum 50 sungin mi tampite'n shina hanmuol ang liemsan ua,tampite'n Jesu Krist minin bawlsietna leh hamsatna ana tuoh ua, kikhelna tampi ina tuoh ban uah i tuohtou be nalai diing uhi. Tam kikhelna pen aselam hilou a ahoilam a kikhelna ang hitheina diingin pan ila diing uhi. Hattuom sunga mawpuohna leh nasepte zong khangthate khut ah awlawl in ang umta a, i chitna zieh hilou in eite khanga hing umta ahimanin Hattuom phutkhe masate leh eima khuo a Jesu nuazui diinga na kipekhete sulnua izui ua, a ngimnate uh, a vision te uleh a sepman nawnloute uh sem diinga tuni'a Golden Jubilee in ang hanthawn kia diingin mizousie i kihanthawn nuom uhi. Kum 50 pen tahsa hiin hagau hitaleh pichin ahunta in kathei hi. Bangteng hileh "Golden Jubilee leh Hattuom Maban Diing" chia kang thupi teelkhiet tungtawn in i ngaidante leh thumu dante themkhat kikum lei chi'a tam article kang gel ahi hi.

MIELNUOI AH: I tangthu te i-et chingin bangma gen diing inei sih ua, tumasang kum 1000 lai in Zomite ana umkha de aw chi zong dohna bawlthei diing khat abang mai hi. Tuni'a be leh phung a khangthu sutna inei vangun khang 50 tan sut thei diing be leh phung ium naisih uhi. Khanglui laiin Pusa Pasa na bie in, sing leh suong ina bie uhi. Pasian numnem khat leh pasien gilou honpi khat ina bie uhi. Pasian tahtah pen "Tung Pasian, Lungzai, Sian Mang," etc. chite ina chi ua, ang hepitu, iittu, siemte, kemtu leh suongtu in ina nei uhi. Hilezong tuami Pasian thupi leh ang siemtu hinapi in dawi leh kau bete ina hi ua, pusa pasa bete ina hi uhi. Isaiah 14: 12-14 a dinmun kituna zieh a vantunga gal ahing umtah chiengin 'Zinglam tapa'(Latin ah 'Lucifer' Hebrew a 'Heilel') leh a kaizatamte leitung ah ang kinawdoh ta uhi.(1) Tuahun apat in lim leh guong tuomtuom a hing kilang in, leitung mi tampi leh Zomite i Tung Pasian apat ang na pawtmangpi hi. Lucifer pen Pasian banglou in lungzai leh hepisiem hilou in misane, lungtom, zauhuoi leh gimnei in ang kilanga, kum zatampi ama henkolbu in mielnuoi ah ina um uhi. Tua Dawi gilou leh gimnei in Tung Pasian lungzai tawh i kikal ah hing dinte in mielnuoi ah ang koi a, i beidot leh chimaw manin dawi leh kaute na hahol in shisan in ana bie ua, dawi leh kaute zauna in biehdan leh lungkimsah dan chituom tuomin a hinkhuo uh ina zang ua, dawi leh kaute'n lah hingna dawm tuonlou in angna neh thuthu zel ua, dawi ha-vangkaala suohta sunsunte zong zauna leh lungkhamna in a pumdim ua, lam-etna kichi mawng mawng ina nei sih uhi.

KHANLAWNA THUPI: Kumzalom 19 tawpkuon lai vel in Mangkang kumpi in Zomite teenna gamkuom - India, Burma leh Bangladesh ang vaihawm khum ua, tuatawh kizui in Pasian thu haichi bangin angtu ua, khanlawna nasatah ang tun hi. Kumzalom 20 kipatchil lai velin Mallang/Sahlang (Northern) gama teeng Zomite teena gam ah Pasian thu haichi bangin angtu panta uhi. Pasian in mielnuoi a umte a Khantanhoi tawh ang kaithou a, vaah thupi ang peta hi. 1910 vel in Rev J.H. Cope in Roman laimal tawh kituoh diingin Zou laimal ang phuokhie hi.(2) Tuana patin lailamah khanlawna tampi ineita ua, tutan ah tua laimal kibawlkhiet ziehin sil tampi ah phattuomna inei ua, khomuna leh khantouna khatin ingalaw uhi. Khangthute ihing chiemte theita ua, thu leh laa tuomtuomte ihing chiemte theita uhi. Khantanhoi (Gospel) ziehin laimal kichien kammal kichien ihing neita uhi. Mangkang kumpite vaihawmna nuoiah Zomite'n khuo ihing muta ua, leitung galpi nina (World War II) apat Mangkang, Mangvom leh leitung mi dangdangte ihing muta ua, khantouna leh tawndan a kilamdanna ihing neita uhi. Nidanglai a khokhat leh khokhat, hamkhat leh hamkhat te gal leh sa a ina kinei vangun tuni chiengin itengkhawm theita ua, "Van Mang naubanga a kaana Kalvari ah piendang tuomsih uh" ichi theita uhi.


Kristian ihina uh asawt thamta a, hilezong leitung mite tawh i hindan leh tawndan ah kilamdanna aum talaw sih hi. 'Hattuom' chi in umzie atam nei nawnsih hi. Ang ki hattuomna zieh zong i manghil phielta ua, hatloute ibangta uhi. 'Hattuom' chi khu Greek hamin 'ekklesia' (ek-tuom/khenkhie leh klesia- han) chi kammal apat hing kilakhie ahia, 'Hat khiet tuomte' china ahi hi.(3) Hattuomte khu Dawimangpa khutsung a um leitung mite apat a Pasian lenggam a diinga kihan tuomte china ahi hi (Kol. 1:13) Hattuom pen church ahia, pawlpi pen denomination ahi. Eilangah church sangin denomination i ngaisang zaw uh abang hi. Tampen i bawlkhiel uh ahi. Eite pen pawlpi/kipawl khawmna (Assn. Orgn., etc.) a diinga hing kihan hilou in Jesu nuazui diinga hing kihantuomte ihi uhi.

PASIAN NASEPDAN ETPHAT HUOI: Leitung a khangtouta a, Pasiana thu leh laa ah zong khantouna apoimawta hi. Kum 50 sungin Pasian nasepdan leh biehdan ah bangchiin pan ilata uoi chite bang ngaisut tham aching mama ahi. Dawimangpa khut sung apat i suohtatna zong ang sawtta a, kum 50 bang ang hita hi. Dawimangpa hing henchip na apat suohta zou, a khainieng leh siakuol a iliemnate zong dam siengta ahi banah tua khangthate Kristian innkuon sunga pieng leh khanglien ihitaah ziehun Dawimangpa tawh kizopna inei diinguh ahi nawnsih hi. Pasian thu leh laa a khantouna tampi ineita ua, Biehna/Sakhuo kisam hi nawnlou in biehdan kisam ihita ua, Pasian deidan theina i kisapna sangin Pasian nasep nuomna leh Pasian deidan a hinna i kisam zawta uhi. Pienthana (Conversion) kisam nawnlou in nuazuina (discipleship) i kisam zawta uhi. Pasian thu leh a deidan kum 50 sung vingveng ina zata ua, i zahsate leh i theisate asep a sepkhiet hun ahita hi.

Genthaw i kisam nawnsih ua, septhaw i kisamta uhi. Pasian thu leh laa i zahsa teng sem lei zong i damsungin i sem zou man nawnsih diing uhi. Jesu'n leitung hutdamna nasep ang sem zouta a, eite tahsa leh hagau ang hundam zouta hi. Tua pen thudih ahi chi pom a, Jesu nua zui diing kisam ahita giap hi. Laisiengthou in mihingte thasie leh ginalou diingin ang hil sih a, mi thasie leh ginaloute khu a Pasian thumudan uh a lungkhampi huoi hi. Tahsa sienthouna leh neeh leh taah a lungsim hing buoisah leh tahsa hing buoisah theite apat kikep diing dan ang hil hi. Thamlouin, midangte iitdan, zatatdan leh panpi diingdan kichingtah in ang hil hi. Tuaziehin, Kristian hoitah khat in Pasian tawh a kaalthu (relationship with God) a hiselsah diinga, mihingte tawh a katakana (relationship with men) a hiselsah diing banah Pasian silsiem zousie tawh a kitanauna (relationship with environment) a hiselsah zing diing hi.

Biehinn sung maimai a Pasian um ahisih a, eite sunga Pasian um ahita hi. Laisiengthou in, "You are the temple of the living God" achi hi (1Kor.3:16). Reformation hun laiin Martin Luther in 'Gingtu zousie in siempu hina nga' (priesthood of all believers) kichi ana taangkoupi hi. Laisiengthou a kigiel Jesu shi laitah in Biehinnpi a puonzah lienpi ang kibal khie a, siempu te leh nautangte kikal ah kikhenna umsah nawnlou in eite'n eima diing Pasian kungah i ngentheita ua; phatna leh biehna, mawna sutna leh ngaidam ngetna thupha tawina leh deina leh kisapte zousie ah Pasian tangtah in izuon theita uhi (Matthew 27:50-51a). Jesu'n leitunga na aseplai in a nuazuite kungah, "I come here not to be served, but to serve" (Matt. 20: 28) ah achi hi. Ki ngaingiem taha midangte a diinga sepna khu lawchinna leh Pasian deidan ahi hi. America te president luipa George H.W. Bush a interview na ua agen khat, "Midangte a diinga sepkhietna panglou in hinkhuo a lawchinna kichi in khietna anei sih" ana chi hi.(4) Pasian nasep ichi pen migentheite panpina ahizaw hi. Tahsa a gentheite, lungsim leh hagau a gentheite panpina ahizaw a, hatloute hatsahna leh piching zouloute pichinsahna ahizaw hi. Pasian nasepna ah u leh nau aum sih a, gikhenna (boundary) zong aum dieh sih hi. Phut teitei chi aum sih a, lungsim a kiphaldan ahizaw hi. Kuonkhie a hattuom khat ahiei, pawlpi khat ahiei a sep teitei ching ahituon sih a, "Dingkawm a ngah vevaw te'n zong Pasian na asem uhi" John Milton in achi hi.(5) I nasepna khat phot a Pasian na septhei zing ahi hi. Louhawna, office kaina, school kaina, nasepna tuomtuomte a zong Pasian na septhei zing ahi hi. I umna mun khat phot pen eite a diingin Pasian biehna leh nasepna ahi hi. Jesu'n, "God is spirit and those who worship Him must worship Him in spirit and truth" achi hi (John 4:24).

BELAMPUTE TAIMAT NGAI: Mangpa khu belam china hing chingpa ahia, i belampu dihtah uh ahi hi. Lapite 23 sungah Pasian in eite ang kepdan hoitah in a kigiel hi. America te'n tam Laisiengthou azang mun ua,a kiletsahpi mama uhi. Migiloute'n World Trade Center a suhsiet lai un President Bush in mipite a hanthotna ah "Tuachiin shina limguom thuhpi zawt nanleng zauvawt sih vang Mangpa nangin nei umpi hi" (Ps.23:4) chi asim hi.(6) I Hattuom lamkaite zong i belampute ahi uhi. Jesu'n Johan 10:1-18 ah belampu hoi umdan zousie agen hi. Tuama bangin i belampute zong i lam-en uhi. Belampu hoi in a belamte amin in ahan thei chiet diinga, lou dawna leh tui hoina ah aching zing diing hi. A manthan diing uh adei sih diinga, ngie leh sa giloute neehmang diingin zong aphal sih diing hi. Belampu hoiloute in a belamte uh tuabanga bawlnah sangin a belamte uh umna leh minte atheisih ua, keen a kie aum lezong chielpi chienga lahkhiet diingin akoi uhi. Chielpi chiengin keen a ke zousie, natna nei zousie, poimawna nei zousie thakhat thu in a suhdam sawm chiengun ana damkim zou nawnta sih uhi. Adam diinga hing kithoi sunsunte zong ni ni ni thum maimai ki hoi etkol ahi giap ziehin adamzou tuon sih uhi. Tuazou chiengin belampute'n belamte apat anoizu uleh amulte uh ang metsawm ua, a nawizu ulah ana umzou sih a, gawng leh pan diingdiang ahi zieh un bangma abawl zouta sih ua, kum 50 tanah zong bangma kilamdanna aneithei sih uhi.

Belam chin chienga taimat leh pawnthaw angai bangin Hattuom etkolna ah zong taimat leh pawnthaw angai hi. Belam chin pen hunbit (full-time) nasep ahi mabangin Hattuom nasep zong full-time ahi hi. Khophat ni'a kuon a, khosiet ni'a kuonlou chite um theilou ahia, tuabanga ibawl leh i belam chinte'n ann ana ngawl diing ua, athau diing bang un athau zou sih diing ua, a nawizu uh atam zou sih diinga, a thahat zou sih diing uhi. Tuaziehin belam chin maimai hilou in a hoina diing uleh aphatna diinguh ngaituo zing angai hi. Hattuom hat leh khangtou hen ichileh hoitah a crusade, revival, Gospel tour, Bible study, Sunday school, re-treat, camp, etc. chi tuomtuomte ibawl zing angai diing a, belamte lounouna mun leh tui hing dumna muna i zawpi angai hi.

HATTUOM KHU DINOMINATION (PAWLPI) AHISIH: Hattuom ichipen Pasian in Dawimangpa khut sunga um leitung mihingte apat a hattuomte ihi uhi. Hattuomte pen leitung ngaina a kipawlna khat maimai ihi sih hi. Tuaziehin, Hattuomte ihi zoutah ziehun phung leh taang, innkuon, ham leh pau, neehdan dawndan ah kikhenna aum thei nawnsih hi. Khattengin amau beete, kinaipite khat in lamkai atuuhlou ziehin hattuom pen a pawtsan sawm ua, hattuom dangah a kituon sawm zel uhi. Tuabangte pen hattuom mite hilou in pawlpi mite ahizaw hi. Pasian bete hilouin pawlpi bete ahiei be leh phung, innkuon leh melthei bete ahi uhi. Tuabangte'n "Van Mang naubanga a kaana Kalvari ah piendang tuomsih uh" chi laa asah vangun tua laa in a lungsim uah thu agen kha naisih a, pawlpi hilou a hattuom a diinga a pientha ngai uhi.

Pawlpi kuulmut pawl khat ium ua, tua pen adih sih hi. Presbyterian, Lutheran, Catholic, Sabbath, etc. a i kuulmut sangin UZO ahiei ZSP ah kuulmut lei ahoi zaw diing hi. Hattuomte i kihisah zou nua a hattuomte ma i simmaw a ei denomination i kiletsahpi uleh eite pen hattuomte hinailou in pawlpi (denomination) te ihi nalai ua, counselling i ngai nalai ua, pienthana leh hattuom suohna inei naisih uh china ahi hi. Hattuom khat a umsa in hattuom dang khat va zot diingdan kathei sih a, denomination dang khat zotna in kathei zaw hi. Hattuomte pen i um na mun zousie ah ei denomination a umlou vangin hattuomte ihi gige uhi. Denomination a shi ngam sangin Hattuom a diinga shi ngam ahoizaw tham a, denomination lamkaite sangin hattuom laikai Jesu Krist a diing shi ka teelzaw diing hi. Dinomination pen Englsih ham ahia, "Pawlpi khat ama uh peipi dan tuom nei" chi leh "Tena diinga zat, adieh a sumlang, gihna, tena leh letna tawh kisai" chi leh "Pawlkhat, chikhat leh namkhat a min ahiei panmun a khenna" chi ahi hi. Bank a sum la diinga ipei chienga ang doh mun mama khat u, "Bang denomination in nadei ei?" chi ahi. One dollar denomination, two dollar denomination, five dollar dinomination, etc. chi bangin a kidawng zel hi. Igennop pen khu denomination pen in i Kristian hina themkhat zong a kilangsah sih a, hattuom (ekklesia) in Kristian hina tahtah aneizaw hi.

HATTUOM KIVAIHAWMDAN ETPHAT HUOI: Hattuom pen leitung pawlpi khang bang maimai hilou ichizouta uhi. Tuaziehin hattuom vaihawm diingte zong hoitah a teel a ngai hi. Mimal ki iitna zieh a asep diinga lawmlou pi sepsah, melthei hau zieh a lamkai hina tu, dih in dihta sih leh mi leh sa, lawm leh guol nei mana adihlouna adih banga genna chite khu hattuomte basap kipatna ahi hi. Misiem mipilte suidanin hattuom pawlpi vaihawmna pen nam nga in akikhen hi: Centralized, Presbyterian, Congregational, Pastoral leh Apostolic chidan ahi hi.(7) I hattuom pawlpi vaihawmdan i et ngetngut chiengin hawmthaw huoina diing a um kawi kawi hi. Ei hattuom pawlpi kivaihawmna pen presbyterian form of church government a kichi a, upate thuneina ahi hi. Ahoina ahileh awlawl a kalsuon, mi khat nawnah zieh a dan leh thukhamte kiheng thithe lou, thu leh laa in khanna diing hun la, kiemna diing zong hunla chite ahi hi. Ahoilounate ahileh: hattuom pawlpi lamkai diing leh thudoh diinga Laisiengthou zil a isawlte siemna leh pilna a kizang kha sih hi. English a 'Think Tank' achi pawl uh ngaidan a kila sih a, i lamkaite thu a kilasih a, Laisiengthou zilin asangpen tan tung ulezong ama uh pilna kizang lou a, upate (pilin mawl taleh) vaihawmna sielpi guothuoh a athuoh uh angai zel hi. Khut zam khat piana diingin committee angai a, annual session chienga agenda hoi mama leh tulai leitung khantouna tawh kituoh chite bangin upa vaihawmte a paltan zou sih hi.

Tuni tanin office a nasem diing ilah chiengun zong leitung pilna kizanga nasepna project director, accountant, management, clerical, technician, etc. chite khu secular line ngentang a kizil hinanleh leitung pilna a zil khalou (Commerce, Engineering, Information Technology, etc.) hattuom mi ginum khat izah suh gawp chiengin hattuom pawlpi in khantouna aneizou tahtah sih hi. Pastor diingte Theology lamah, Accountant diingte Commarce lamah, Technician diingte Engineering lamah chibangin kivaihawm leh khantouna tampi um diingin ka gingta hi.

HATTUOM KITOUDEL DAN ETPHAT HUOI: Hattuom kitoudelna diingin sawmakhat, ginna thuchiem, leh thawlawm maimai hiva ina chi ua, tuapen adih zou tahtah sih hi. Hattuom pen sumsui theilou diingin i ngaisut zing ua, tuapen adih zou tahtah sih hi. Presbyterian missionary Nevius kichipa'n hattuom dinkhiet theina diinga poimaw thum ana gelkhiet self-governing, self-propagating, and self-supporting chia ahia 'eima-kivaihawm, eima-genkhietna leh eima-kitoudelna' chidan ahi hi.(8) Tambanga hattuom ang umtheina diingin plan leh project nei a kisam a, sum suidan ngaina - sawmakhat, ginna thuchiem, thawlawm, anntangham, etc. chite banah sum suidan siengthou leh kichien inei diinguh zong ang poimawta hi. Hattuom khenkhat te ama uleh amau kitoudel zoulou in gamdang sum sila in apang uhi.

Hattuom sumte ahina diing dihtah a hisah diing a poimaw a, azahna dihtah a zah apoimaw hi. I zawn zieh ata diei mah hattuom sum pen sum kemte'n kemhoi taluo in ama ua pat a pawtsah nuom nawn sih ua, gamdang sum mute'n zong hattuom mina mu hinapi ama uh mimal diingin a kibawl thei mawh uhi. Tami natna in gamdang apata panpina mu pawlpite abuoh deu hi. Gamdang apat panpina mu theina diing ahi pouleh chi'n zuou iphuo ua, bawllou teng bawl i kichi ua, sum zahna lou teng ah sum zang i kichi ua, gamdangte'n pawlpi a diinga ang pieh hinapi mimal in nuom inasahlaw vadiang uhi. Tambang a gamdang huna athawn a mu ibah vang un apete gintatdan in a kisem sih a, Pasian lungsim anasah mama diing hi. Gamdang a um kahia, sum ahamsat dan leh mission a diing sum leh pai a khonkhawm vevaw dan uh bangtan amakhat kathei hi. Tuni'a mission a diinga sum imute uh mi bangza amakhat in a anneh leina diinga tanga ang thawkhiet vevaw uh, neilou sasa a Pasian a iitna zieh uleh mielnuoi a umte'n Pasian thu atheina diinguh chia mi'n ang piehkhiet vevaw lai un eite'n i zang thelthang ua, i khantoupi dieh sih diing uhi. America ah sum singkung ah aga tuom sih a, suongtang top in zong a kitawm sih hi. Living standard asanga, sumsenna zong asang mama hi. Mi tamzaw thamte a bill uh zong pezoulou leh kitoudel hamham ahi uhi. Mi'n genthei pumpum a ang khenkhiet vevawte uh hichibawl pen khantouna ahisih a, Pasian in zong adeisih diing hi.

CENTENARY A DIINGIN: Tukum in Golden Jubilee ilawmta ua, tuzou kum 50 ma chiengin Centenary ilawmta diing uhi. Tuachingin bangchi bangin ilawm diing uoi chite bang ngaidan ahing pie hi. Tamsang a khangtou zaw maw, kiemsuh zaw maw ahilouleh a kibang bangin centenary ilawm di uoi? Kum 50 sunga i khantou danuh ka et chiengin thalawp huoi kasa seng sih hi. America te'n thupi anei khat uh 'Promise of America' achi ua 'America Kamchiem' china ahi hi. Tuapen, "America i lut chil sanga i pawtsan chienga khangsawnte kunga America hoizaw pieh diing" chi ahi va-ia hi. A tomlam in, ' A better America to our children' chia ahia, 'Naupangte a diinga America hoizaw' china ahi hi. Tutung American presidential contender te lah a khat John Edward in,"Khang sawmni sungin America te'n America hing hisah i thupieh chiemnei - eite'n hunhoi ina mu sangua hoizaw leh thupizaw i tate khang ipieh sawn diing uh chi khu ina tutang uhi...Ka nu leh pate'n kei hinna hoizaw ang pieh theina diingun bangbang hamsatna amai uah kikham nanleh zingkaal simin America kamchiemna gingta in zing athou ua, a nasepna uah ana hapan mama uhi" achi hi.(9) America kichiemna (The Promise of America) thupi hina maizen ee! Lamkai tampite'n athugenna uah agam uh amau luohun sanga thupizaw leh hoizaw a atate uh khanga a piehsawn theina diingua a hanchiem diingdan uh agen mun mama uhi.

THUNUKHIA: Golden Jubilee tantan hing pui pa Pasian in eite centenary tan ang puitou zelna diingin i thum diingua, tamsanga khangzaw leh masawn zaw a ang pui theina diingin ithum zing diing uhi. Jesu Krist khantan hoi in i gamsung ah nasatahin halthan leh kilamdanna ang tun hi. Tua khanlawnate pen ei tawh kituoh diinga hoitah a ihei siem leh i zahsiem diing a poimaw mama hi. Hattuom khantouna bangzat amakhat ineita ua, i khanbe nalai diinga, tamna thu isimte zousie tawh i khantou a Pasian lungsu ihi theina diing deina a hing ki tahlang ahi hi. A tamzaw mimal ngaidan ahia, bawlkhiel leh genkhiet te ki ngaidam vai in, mimal kawh taluo diinga bangma kigiel ahisih hi. Golden Jubilee tahsa a ka man theilou vangin ka lungsim leh hagau aum zing hi. Pasian in hing umpi chiet ta hen. Ke'n zong ka umna mun United States apat kang na thumpi diing hi.
*************************
References:
1. http://en.wikipedia.org/wiki/Lucifer
2. Za Go, Khup. "Leivui Panin," Christian Literature Centre, Guwahati, 2004. p 163
3. http://www.tftw.org/courses/bcc_cob_l1.html
4. http://www.achievement.org/autodoc/page/bus0int-1
5. http://www.sonnets.org/milton.htm%20/%20002
6. http://www.pbs.org/newshour/bb/military/terroristattack/bush_speech.html
7. http://www.patriarchywebsite.com/david-leadership/d02-church-government.htm
8.http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-5703111/Foreign-money-for-India-antidependency.html
9. http://www.johnedwards.com/news/speeches/20071111-vetrans-day-remarks/