Khangluilai a Siemsinnate
Khai Minthang
Texas, United States
Thupatna: Nidanglai in ipi-ipute'n a tate uh amau hun a kizang siemsinna jousie hoitah leh pichingtah in ana sinsah uhi. Nichin a kizang tuomtuomte bawldan athei ua, gamtat-khohei kilawm tampi ajui ua, biehna, pusa leh upate a zatatdan asiem mama uhi. Khanglui upadeute bang in, "Lawki a aki-umlai in tulai a nou Pasian thu-awite gitloudan leh thanghuoidan in ana ki-umsih hi" achi ua, minsiethuoi, jumhuoi leh chimaw ahuoithei mama hi. Nidanglai in ipi-ipute ana kitoudel jou mama ua, tuni'n eite kitoudel joulou, gilou leh thanghuoi in i umta uhi. Bangzieh adiei?
Khangluilai a Kidemnate: Nidanglai a Zou khanglaite kidemna khu tha-le-mat leh nei-le-lam ahi hi. Gaal-ai-sa-ai leh a tong joute’n innsung leh khotaang vaihawmna ah thu anei ua, nungah adeidan uh amu uhi. Ahin, tuami dinmun tuna diing abai liei sih a, siemsinna, chitahna, kukalna leh mimal kithuzawna khautah neiloute a diing ahisih hi. Tuabang mite khu gaallamkai a pang in khosung ah zong hausa-vaihawm in apang uhi. Ka pusawn Lamdou in, “Sa kamkei bang gimnei tang ee, palva lawsan bang khan ee. Palva lawsan bang khan ee, vahou lu bang sang namchin sawl khai ing ee” chi’n a hansan dan leh sa namkim a innmai bang/pang a akhaidan ana phuo hi. Pu Lamdou leh a sanggampa Pu Lamkhai in 1870s pawl in Ngalzang khuo ana saat uhi. Khokiim-khopaam kibulu lai ahizieh in gaallamkai (Hausa) ginaloute khuo a kibulu paipai a, mite’n zong tuabang hausate a beel ngam sih uhi.
Tuama bang in Zou nungahte zong nasep taimatdan leh pilvandan ah ana kidem ua, Zou tangval gina mama khat in nungah ginalou leh thasie khat a kitenpi nuom sih hi. Tang nisat laitah (May??) in nungah loukuonte khu tangvalte’n lou ningkhat apat a gal-et jel ua, tang nisa doujoulou a singhiim leh loutaw a tuikhuh jounte khu adei sih uhi. Tuabanah, numeite a moutha chieng un zingthoubai in tuitawi, meitaw leh annhuon a kipan pai ua, ann ahei chieng un sumphua ah annsu diing in a dieng pai uhi. Ze-etna in innteehpi in sumsung ah aahtui koi in vai akhu a, nungah chiengkamte’n sumsung a vai kikoite a suhsieng chieng un tua aahtui a kize-etna mu in a hemkhe jel ua, nungah ginaloute’n sumsung susieng seselou in annhum thunsuh in ann asu uhi a kichi hi. Tualeh nu-le-pa kikaal ah sientouna hoitah in a koi ua, jan khovah a zune-sane a laamkai hi ulezong zawlgai chite a kigen sih hi.
Khanglui lai a Siemsinnate: Khangluilai in ipu-ipate pen mahni kitoudel (Self supporting), mahni kiningching (Self sufficient) leh mahni kivaihawm (Self governing) ana hizieh un koima theiphalou leh koima tung a ki-ngalou in kumzalom tampi ana khosa uhi. A neeh-le-taah suina uh lounasep-bulphu(Agro-based) hunlai ahia, tuami a diing a vanzahte zahtheina (Technical knowhow) kichingtah anei uhi. A vanzah jousie uh amau khosung a kibawl (manufactured) ahizieh in leitung dang tawh kikawmtuo keeilou in amau-le-amau ana dingjou uhi. Innsung khat gentahlou khosung khat a kizang sil jousie kichingtah in naneijou uhi. Kilei-kihen (Barter) themkhat aum vang in, innsung vanzah tamzawte khu amau khutsuo ahi hi. Innsung vanzahte, biehna vanzahte, neehsuina vanzahte, nopni-dani a vanzahte, tumgingte, kizepnate, gaalbet-sabetna vanzahte, etc. chite jousie a kiching in ananei uhi. Tami spirit khu Zogam a tu-le-tu a ipoimaw penpen uh ahita hi.
Nidanglai in siemsinna school aum lou vang in tanu-tapate ang khankhiet chieng ua miphala diing utlou in nasatah in siemsinna lam ah ana chiil uhi. Louhaw-singpuoh dante, thugen-lasah dante, zulup-salup dante, gamtat-khohei dante, gaalkap-sakap dante, etc. jousie naupangte ahil dimdiam ua, pa-le-ta kikaal a kizopna a thupi mama hi. Ataangpi thuagen in pa in tapasal siemsinna a mawpuo a, nu in tanumei siemsinna a mawpuo hi.
Innsung: Siemsinna kipatna khu innsung ahi gige a, sinsahtu masapente khu nu-le-pa ahi gige hi. Khangluilai in zong innsung apat pusha-pasha biehdan, haibuohdan, phuiteng lawdan, gamtat-khohei diingdan, neehsui-taahsui diingdan chite jousie a kihil ua, pasalte khu apate utoh kithuo in nichin a pilna leh siemna kizangte ana sinkhawm uhi. Hindan diing a thupieh (Ethical code or commandments) anazahte uh thupi mama a, Laisiengthou sung a ‘Thupieh sawmte’ khu mihing a diing teng (1-4 tan Pasian tawh kisai leh 5-10 tan mihing tawh kisai) buchingtah in ana jui uhi. Zatatna, iitna, nu-le-pa kikaal a sienthouna, kamsiemna, zindousiemna, taimatna, etc. chite khu soiseel diing bei in ana jui uhi. Rochunga Pudaite in, “(Pasal khanglaite khu) Mipite nasep a mawpuohna a kipieh masang in hawmsiemdan, kimawldan, pankhawmdante ajil masa hi. Innkuon sung ah angmasiel in a umthei sih a, taangpi hindan hoitah chitu in aum hi. Nisuoh apat nitum dong in siemsinna vaite leh nasepte in a pumtuom uhi” achi hi. Liankhohau in, “Numeite’n silkhat a diing in siemsinna ala uhi – zi leh nu hi diing in. Numei naupang khat in ann huondan leh anu panpidan ajil hi. A innsung ah innsung nasep jousie sem in puon khuidan, puon phandan, khau bawldan, siem gatdan, ann suhdan, ann thuadan, innphiet leh suhsiengdan leh anaute kepdan ajil a, ang pichin a, pasal neithei diing a ang upat chieng a ama innsung hoitah a enkoljouna diing pilna kiching anei hi” chin agiel hi. Tuazieh in siemsinna ichi in mihing khat piching sahtu leh kiim-le-paam tawh kituoh a a khosah theina diing atup thupipen ahi hi.
Haam a Siemsinna: Zou inn a kilam chieng in innmai kemtung a kisausah a, innmai khu khen thum in a kikhen hi – kunou, kemka leh sumphua in a kikhen hi. Kunou khu a kikhangsang (upraised) vumkhawl chieng a houlimna mun ahideu a, kemka khu lampi taangpi leh sumphua khu tuong kidawlou annsuhna leh akiimvel a singkoina a kizang ahi hi. Sumphua tung tawh kitang kemtungte tan inntung in ahuom a, kemka leh kunoutung kimkhat khu a tungkhu neilou a kibawl ahi hi. Haam kichi pen sumphua tung a bansah (innsah khuom a jawl sangpen, innku tuna) tawh kituoh a lang (platform) kidaw, suutpi tan a sau (Innkhuom laita, kemka ning tawh kituoh tung) ahia, kemka apat hepkhietthei kellei (portable ladder) kidaw ahi hi. Haam leh sumphua kikaal khu feet sawm vel a sang diing in ngaisut thei ahi, Zou inn taangpi ahileh. Tuami haam tuong ah butu (straw) a kipha a, tuana giehte khu sawm a kichi a, sawmte lah a khat in jun ate leh anuoi a butu kiphate peidan jui in ajun munthum-munli ah taahsuh a, sumphua lah leh sumtung lah a tukha thei jel ahiman in ‘sawm junte’ chi thupil tuami apat ang kipan hi. ‘Sawm junte’ chi umzie khu sawm giehkhawm jousien mikhat junte zieh a minsietna tuohkhawm china ahi hi.
Haam kichi khu tangval zi neinailoute giehkhawmna ahia, khosung vengtu leh enkoltute ahi uhi. Haam a gieh lawm ngailoute’n naupangte siemsinna ah makai in alup masang teng uh nichin a kizang siemna tuomtuomte a sinsah jel uhi. Haam a giehte khu sawm chia kiminvaw in lamkaipa khu haam upa kichi in naupangte khu haam naupang a kichi hi. Khatteng in ‘sawm upa’ leh ‘sawm naupang’ zong a kichi veve hi. ‘Lawm upa’ chite leh ‘lawm naupang’ chite leh ‘sawm/haam upa’ leh ‘sawm/haam naupang’ chite khu theikhel lou diing ahi hi. ‘Lawm upa’ leh ‘lawm naupang’ chi khu lou kilopna lawm nasemkhawmte lah a lamkai leh naupangte genna ahi hi. Phalbi chieng in puon neijoulou uh ahiman un sumphua ah tumphuol (mei alien a taw – camp fire) sat in tuami kiimvel ah a nasep/siemsinnate uh a peipi ua, alup jou chieng uh nungah helte atun chieng un tumphuol seppha in alum jel uhi. Tangvalte haam ah gieh in, alup masang un nungah aheel zel ua, nungahte’n tangvalte sam pawsah in, asam uh phehsah in atuh uh a tumsah uhi. Atuh tumna in saki azang ua, tua saki khu buoina atuoh chieng un zong galvan in a zang jel uhi.
Thuzawna: I siemsinnate uh etphat ahuoi a, i sindante uh etphat ahuoi a, i peipidante uh zong etphat ahuoita hi. I hanchiem mamalou uleh i nam, I ham leh I tawndan mangthang thei diing in aum hi. Zou mite siemsinna khu Agro-based apat in InfoTech-based in a kikhelta a, khenkhatte kikhel panpan, khenkhatte a kimkhat tungta leh khenkhatte InfoTech-based tawh kisai a siemsinna sangtah tungjou pawl zong i umta uhi. Tami peidan pen tawplou a hing umjel diing ahia, a nukhiapen tan hing tung veve diing ahi hi. Tua kawmkaal ah i tangthu uh, i tawndan uh, i ham uh, i gamtat-khohei kilawmte uleh khangluivai tampite zong mangthang hiei-hiei ahi chi zong siemsin naupangte'n ithei diing uh ahia, khangkikhel hun (Transitional period) a dingte'n mawpuohna thupitah inei uhi. Zou siemsin sangnaupang khanglui mite tawh umkhawm, tengkhawm, kinai um khatphot in Zou khangthu, tangthu, tawndan, innsung vanzahte, khosung vanzahte, kiminsielna kammalte, hanlate, sanneemla, lagui, zawlla, biehna leh kithoinate, pusa biehdan, kithoina tuomtuomte, a vanzahte, a phuitengte, etc. na dong chiet bou unlen, laitui-laidal tawh ami-ani-ahun, etc. chite chiemte lei khatvei chieng a i document diing uh ahi hi. Tua khangluimi deute'n hing beisan uleh khatvei chieng in buoithei diing ihi uhi.