Wednesday, November 17, 2010

Khangluilai a Siemsinnate

Khangluilai a Siemsinnate

Khai Minthang
Texas, United States

Thupatna: Nidanglai in ipi-ipute'n a tate uh amau hun a kizang siemsinna jousie hoitah leh pichingtah in ana sinsah uhi. Nichin a kizang tuomtuomte bawldan athei ua, gamtat-khohei kilawm tampi ajui ua, biehna, pusa leh upate a zatatdan asiem mama uhi. Khanglui upadeute bang in, "Lawki a aki-umlai in tulai a nou Pasian thu-awite gitloudan leh thanghuoidan in ana ki-umsih hi" achi ua, minsiethuoi, jumhuoi leh chimaw ahuoithei mama hi. Nidanglai in ipi-ipute ana kitoudel jou mama ua, tuni'n eite kitoudel joulou, gilou leh thanghuoi in i umta uhi. Bangzieh adiei?

Khangluilai a Kidemnate: Nidanglai a Zou khanglaite kidemna khu tha-le-mat leh nei-le-lam ahi hi. Gaal-ai-sa-ai leh a tong joute’n innsung leh khotaang vaihawmna ah thu anei ua, nungah adeidan uh amu uhi. Ahin, tuami dinmun tuna diing abai liei sih a, siemsinna, chitahna, kukalna leh mimal kithuzawna khautah neiloute a diing ahisih hi. Tuabang mite khu gaallamkai a pang in khosung ah zong hausa-vaihawm in apang uhi. Ka pusawn Lamdou in, “Sa kamkei bang gimnei tang ee, palva lawsan bang khan ee. Palva lawsan bang khan ee, vahou lu bang sang namchin sawl khai ing ee” chi’n a hansan dan leh sa namkim a innmai bang/pang a akhaidan ana phuo hi. Pu Lamdou leh a sanggampa Pu Lamkhai in 1870s pawl in Ngalzang khuo ana saat uhi. Khokiim-khopaam kibulu lai ahizieh in gaallamkai (Hausa) ginaloute khuo a kibulu paipai a, mite’n zong tuabang hausate a beel ngam sih uhi.

Tuama bang in Zou nungahte zong nasep taimatdan leh pilvandan ah ana kidem ua, Zou tangval gina mama khat in nungah ginalou leh thasie khat a kitenpi nuom sih hi. Tang nisat laitah (May??) in nungah loukuonte khu tangvalte’n lou ningkhat apat a gal-et jel ua, tang nisa doujoulou a singhiim leh loutaw a tuikhuh jounte khu adei sih uhi. Tuabanah, numeite a moutha chieng un zingthoubai in tuitawi, meitaw leh annhuon a kipan pai ua, ann ahei chieng un sumphua ah annsu diing in a dieng pai uhi. Ze-etna in innteehpi in sumsung ah aahtui koi in vai akhu a, nungah chiengkamte’n sumsung a vai kikoite a suhsieng chieng un tua aahtui a kize-etna mu in a hemkhe jel ua, nungah ginaloute’n sumsung susieng seselou in annhum thunsuh in ann asu uhi a kichi hi. Tualeh nu-le-pa kikaal ah sientouna hoitah in a koi ua, jan khovah a zune-sane a laamkai hi ulezong zawlgai chite a kigen sih hi.

Khanglui lai a Siemsinnate: Khangluilai in ipu-ipate pen mahni kitoudel (Self supporting), mahni kiningching (Self sufficient) leh mahni kivaihawm (Self governing) ana hizieh un koima theiphalou leh koima tung a ki-ngalou in kumzalom tampi ana khosa uhi. A neeh-le-taah suina uh lounasep-bulphu(Agro-based) hunlai ahia, tuami a diing a vanzahte zahtheina (Technical knowhow) kichingtah anei uhi. A vanzah jousie uh amau khosung a kibawl (manufactured) ahizieh in leitung dang tawh kikawmtuo keeilou in amau-le-amau ana dingjou uhi. Innsung khat gentahlou khosung khat a kizang sil jousie kichingtah in naneijou uhi. Kilei-kihen (Barter) themkhat aum vang in, innsung vanzah tamzawte khu amau khutsuo ahi hi. Innsung vanzahte, biehna vanzahte, neehsuina vanzahte, nopni-dani a vanzahte, tumgingte, kizepnate, gaalbet-sabetna vanzahte, etc. chite jousie a kiching in ananei uhi. Tami spirit khu Zogam a tu-le-tu a ipoimaw penpen uh ahita hi.

Nidanglai in siemsinna school aum lou vang in tanu-tapate ang khankhiet chieng ua miphala diing utlou in nasatah in siemsinna lam ah ana chiil uhi. Louhaw-singpuoh dante, thugen-lasah dante, zulup-salup dante, gamtat-khohei dante, gaalkap-sakap dante, etc. jousie naupangte ahil dimdiam ua, pa-le-ta kikaal a kizopna a thupi mama hi. Ataangpi thuagen in pa in tapasal siemsinna a mawpuo a, nu in tanumei siemsinna a mawpuo hi.

Innsung: Siemsinna kipatna khu innsung ahi gige a, sinsahtu masapente khu nu-le-pa ahi gige hi. Khangluilai in zong innsung apat pusha-pasha biehdan, haibuohdan, phuiteng lawdan, gamtat-khohei diingdan, neehsui-taahsui diingdan chite jousie a kihil ua, pasalte khu apate utoh kithuo in nichin a pilna leh siemna kizangte ana sinkhawm uhi. Hindan diing a thupieh (Ethical code or commandments) anazahte uh thupi mama a, Laisiengthou sung a ‘Thupieh sawmte’ khu mihing a diing teng (1-4 tan Pasian tawh kisai leh 5-10 tan mihing tawh kisai) buchingtah in ana jui uhi. Zatatna, iitna, nu-le-pa kikaal a sienthouna, kamsiemna, zindousiemna, taimatna, etc. chite khu soiseel diing bei in ana jui uhi. Rochunga Pudaite in, “(Pasal khanglaite khu) Mipite nasep a mawpuohna a kipieh masang in hawmsiemdan, kimawldan, pankhawmdante ajil masa hi. Innkuon sung ah angmasiel in a umthei sih a, taangpi hindan hoitah chitu in aum hi. Nisuoh apat nitum dong in siemsinna vaite leh nasepte in a pumtuom uhi” achi hi. Liankhohau in, “Numeite’n silkhat a diing in siemsinna ala uhi – zi leh nu hi diing in. Numei naupang khat in ann huondan leh anu panpidan ajil hi. A innsung ah innsung nasep jousie sem in puon khuidan, puon phandan, khau bawldan, siem gatdan, ann suhdan, ann thuadan, innphiet leh suhsiengdan leh anaute kepdan ajil a, ang pichin a, pasal neithei diing a ang upat chieng a ama innsung hoitah a enkoljouna diing pilna kiching anei hi” chin agiel hi. Tuazieh in siemsinna ichi in mihing khat piching sahtu leh kiim-le-paam tawh kituoh a a khosah theina diing atup thupipen ahi hi.

Haam a Siemsinna: Zou inn a kilam chieng in innmai kemtung a kisausah a, innmai khu khen thum in a kikhen hi – kunou, kemka leh sumphua in a kikhen hi. Kunou khu a kikhangsang (upraised) vumkhawl chieng a houlimna mun ahideu a, kemka khu lampi taangpi leh sumphua khu tuong kidawlou annsuhna leh akiimvel a singkoina a kizang ahi hi. Sumphua tung tawh kitang kemtungte tan inntung in ahuom a, kemka leh kunoutung kimkhat khu a tungkhu neilou a kibawl ahi hi. Haam kichi pen sumphua tung a bansah (innsah khuom a jawl sangpen, innku tuna) tawh kituoh a lang (platform) kidaw, suutpi tan a sau (Innkhuom laita, kemka ning tawh kituoh tung) ahia, kemka apat hepkhietthei kellei (portable ladder) kidaw ahi hi. Haam leh sumphua kikaal khu feet sawm vel a sang diing in ngaisut thei ahi, Zou inn taangpi ahileh. Tuami haam tuong ah butu (straw) a kipha a, tuana giehte khu sawm a kichi a, sawmte lah a khat in jun ate leh anuoi a butu kiphate peidan jui in ajun munthum-munli ah taahsuh a, sumphua lah leh sumtung lah a tukha thei jel ahiman in ‘sawm junte’ chi thupil tuami apat ang kipan hi. ‘Sawm junte’ chi umzie khu sawm giehkhawm jousien mikhat junte zieh a minsietna tuohkhawm china ahi hi.

Haam kichi khu tangval zi neinailoute giehkhawmna ahia, khosung vengtu leh enkoltute ahi uhi. Haam a gieh lawm ngailoute’n naupangte siemsinna ah makai in alup masang teng uh nichin a kizang siemna tuomtuomte a sinsah jel uhi. Haam a giehte khu sawm chia kiminvaw in lamkaipa khu haam upa kichi in naupangte khu haam naupang a kichi hi. Khatteng in ‘sawm upa’ leh ‘sawm naupang’ zong a kichi veve hi. ‘Lawm upa’ chite leh ‘lawm naupang’ chite leh ‘sawm/haam upa’ leh ‘sawm/haam naupang’ chite khu theikhel lou diing ahi hi. ‘Lawm upa’ leh ‘lawm naupang’ chi khu lou kilopna lawm nasemkhawmte lah a lamkai leh naupangte genna ahi hi. Phalbi chieng in puon neijoulou uh ahiman un sumphua ah tumphuol (mei alien a taw – camp fire) sat in tuami kiimvel ah a nasep/siemsinnate uh a peipi ua, alup jou chieng uh nungah helte atun chieng un tumphuol seppha in alum jel uhi. Tangvalte haam ah gieh in, alup masang un nungah aheel zel ua, nungahte’n tangvalte sam pawsah in, asam uh phehsah in atuh uh a tumsah uhi. Atuh tumna in saki azang ua, tua saki khu buoina atuoh chieng un zong galvan in a zang jel uhi.

Thuzawna: I siemsinnate uh etphat ahuoi a, i sindante uh etphat ahuoi a, i peipidante uh zong etphat ahuoita hi. I hanchiem mamalou uleh i nam, I ham leh I tawndan mangthang thei diing in aum hi. Zou mite siemsinna khu Agro-based apat in InfoTech-based in a kikhelta a, khenkhatte kikhel panpan, khenkhatte a kimkhat tungta leh khenkhatte InfoTech-based tawh kisai a siemsinna sangtah tungjou pawl zong i umta uhi. Tami peidan pen tawplou a hing umjel diing ahia, a nukhiapen tan hing tung veve diing ahi hi. Tua kawmkaal ah i tangthu uh, i tawndan uh, i ham uh, i gamtat-khohei kilawmte uleh khangluivai tampite zong mangthang hiei-hiei ahi chi zong siemsin naupangte'n ithei diing uh ahia, khangkikhel hun (Transitional period) a dingte'n mawpuohna thupitah inei uhi. Zou siemsin sangnaupang khanglui mite tawh umkhawm, tengkhawm, kinai um khatphot in Zou khangthu, tangthu, tawndan, innsung vanzahte, khosung vanzahte, kiminsielna kammalte, hanlate, sanneemla, lagui, zawlla, biehna leh kithoinate, pusa biehdan, kithoina tuomtuomte, a vanzahte, a phuitengte, etc. na dong chiet bou unlen, laitui-laidal tawh ami-ani-ahun, etc. chite chiemte lei khatvei chieng a i document diing uh ahi hi. Tua khangluimi deute'n hing beisan uleh khatvei chieng in buoithei diing ihi uhi.

Saturday, November 13, 2010

Innsung a Hiemgamna Suhvengna Diing in

Innsung a Hiemgamna Suhvengna Diing in
(To Solve Domestic Violence)



Khai Minthang
Texas, United States

2010 sung a thupiengte i-et leh tapa in a pa thatlum, pasal in a zi thatlum, pa in a tate thatlum a ama awhlum, kumchinglou naupang pawngsuol, AIDS a shi, shashi, etc. chite leh shina gimnei a shi tampi aumta a, mihingte hinna in man nei nawnlou abangta hi. Zogam ah life expectancy pen genthei ahi nawnsih a, kum in thu agen seng nawnsih!!!

Tuni’n I Zogam ah innsung kisie (family crisis) khang hulhul a, tuami gasuo guhtatna, hiemgamna, khamthei-guithei zongsahna, AIDS/HIV, Hospice leh Rehabilitation Centre zong khang hulhul hi. Innsung kisietna haichi kitu in ga asuongta a, hunkhatlai a ijahthaw maimai hilezong tuni’n mittang a muthei diing in sietna haichi in sietna ga asuongta hi. Africa ah tambang mihing sietna (Human crisis) zieh in tuolgaal, neehguhna, thanghuoina leh AIDS/HIV thaang sengseng in Hollywood film kibawl tampite’n “God already left Africa” (Blood Diamond, Tears of the Sun, Hotel Rwanda?, etc.) chi kammal ana zahte uh Zogam a bulthei diing in Zogam a qualified mamata hi.

Tami tawndan (culture) khu speed kilawm huntawh khat tawh shina lam zuon a peipei ahita hi. A mainawtna (heading) ihen louleh kithuhlut deudeu diing a, khatvei chieng in kibunggam diing ihi uhi. Alarm bell leh SOS daahsat ahunta hi!!! Sietna haichi kitute’n ga asuongta ua, mailam ah hing gapha deudeu nalai diing hi. Tami haichi pen kungphua diing angai a, meilipi a haltum angaita hi. Ahilouleh khatvei chieng in ang valtum diing hi. Zou innkuon tamzaw thamte’n sietnalam juon ihidan uh zong theilou in hunteng in i-kiniil zung zung ua, buoisietna maituo ihilam uh theilou in lungmuong in i-um nalai uhi. Ahin, Zou innkuon phabepkhat in pan i-laah sawmta ua, tuate a diing in panlaah didan themkhat kikum lei ichi uhi.

Pa in padan siemlou; nu in nudan siemlou; tate bang suoh diing? Zogam siemphatna diing in innsung ah kilekia angaita a, Pasian deidan innsung siemkhietna diing in Pasian a piengtha nu-le-pa a-ngai hi. Satan khutzah muonhuoi khat in Christian innkuon bang achi siemthei diei? Ama kithunun joulou mihing khat in bangchi’n a tate, a innsung leh anampi a thunun thei diei? Eiman I innsung siemphatna diing a pan I laah sih leh koi in pan ang lahpieh diei? Mi zong amau innsung siempha nuom a, tha-le-zung, sum-le-pai, ngaisutna leh hun tampi seng nuom hizuh a! Innsung khu nikhat thu a siemphat diing hilou in niteng a siemphat toutou diing ahia, lamkaite zong nikhat thu a kisiem/kibawl hilou, niteng a kisiem toutou ahi hi. Dahkaal 24 sung duty ngai ahia, Satan mun na ot leh na innsung suhsietna diing in a manlang mama diing hi. Pastor-te leh upate’n I innsung ang siempieh diing ngahngah lei i-ngah kaal in tate ana muolkhum manta diing uhi. Laphuotu khat in,

“Envawi nu na tate, gawtmun lam juon in;
Apei zing uh han in hankin meng in;
Samgibang nakhen diing khu na ngai ngam nai?
Kumtawn in zong mu nawn siateh!

Han kin in ahun lai in, hankin in a kikhel man;
Hankin in hun in nang hing ngah lou diing,
Thangvan gam khopi dawngkot na tun chieng in;
Na vontawiteng akim na diei?”

Tate khu gou thupipen ahi uhi. Gou thupipente a diing in tha-le-zung, sum-le-pai, ngaisutna leh hun bangza ipie uoi? Naupangte hinkhuo leh siemsinna a chitu kisam mama hi. Eima haichite khu naupangte huohbu (brain) sung a kichitu ahizieh in a haichi mama eima’n inei uh angai hi. I haichi tu maimai tawh hun hilou in ang khanphatna diing in kep leh khoi angai a, hampa leh ling-le-khau ajam khumte ihasieng gige uh angai a, I louma uh hoitah a hawsieng gige angai hi.

American Dream chia kigen minthang khu “To give a better America to the next generation” chi ahia, “Khangsawnte kung a America hoizaw pieh diing” china ahi hi. America hoizaw chi pen in hinkho nuomzaw a kivaihawmna, neehsuina, khosahna, etc. te ahuom hi. Zou nu-le-pate’n zong khangsawnte kung ah Zogam hoizaw, khangtouzaw, hinkho nuomzaw, galmuongzaw, kivaihawmna nuomzaw, neehsuina nuomzaw, khosahna hoizaw leh nuomzaw I nuasie diing uh kisam mama hi. Tua diing a ama iphuuh diing uh kisam a, khangsawnte’n imaban uh hoitah a ang jun thei diing uh leh ang hoisah semsem diing uh kisam mama hi.

“Naupang apeina diing lampi ah chil in, a upat dong in zong tuate akipat in apeimang sih diing hi” (Pro. 22: 6). Tamnah “naupangte apeina diing lampi a chil diing” achi ahi hi. “Chil” chipen hil maimai hilou in eima’n lawi ahiei bawng loukai diing ilah/ichil bang a chil diing china ahi hi. Hilthaw maimai hilou in chilthaw diing ahi hi. A naahkhau a tuh a, a langkawn tawh I pei peina juisah diing, lawi langkawn akan leh asung a khumlut kia diing, a kiphin leh sat diing, etc. china ahi hi. Naupangte siemsinna khu limchiin (imitation method) ahi hi. Unau ni a kithuo uleh a mengzaw penpen in a lienzaw penpen umdan jousie a ching/limchin pai a - aka leh akap a, anui leh anui a, atou leh atou a, abawl bangbang in abawl hi. Tuazieh in naupang neute siemsindan khu limchin ahi chi theikawm a nu-le-pate’n zong naupangte ette thei diing hinkhuo zah kisam petma hi.

Lai Siengthou leh Labu ettheina maimai diing a Zou naupangte school kaisah diing hi nawnlou in, a damsung uh dai diing neehsuina, eima nu-le-pate teehnua chieng a hing vahtu hi diing leh ashi nua chieng ua zong amin uh a shi nawnlouna diing ua school kaisah diing ahi hi. Naupangte laisimna a na hanchiempina khu naupangte khankhietna diing in a poimaw mama hi. Ei lai hilthei leh hiltheilou zong kisam sih; naupangte laisim chieng in agei uah toupi lei hamuong in laisim zong a thanuom tuom ua, thapiehna khat ahiban ah laisimlou a kilepna diing suite thununna khat zong ahi hi. Kum 15 sung panlahpi lei I damsung in aga I kham diing ua, I panlahpi sih uleh khatvei chieng a lai lah siemlou, nasep lah sempeilou; nu-le-pate lungkhamna hing hi diing uh hilel ahi hi. China-te thupil khat in “Kum khat dai diing nadei leh bu tu in; kum sawm dai diing nadei leh singnou suon in; khangkhat dai diing nadei leh naupangte chil in” achi hi.

Monday, November 8, 2010

THUMOPTU TAMNA NAMPI

THUMOPTU TAMNA NAMPI

"Kipuihuoina neilou nam khu apua ding ahia. Kipuihuoina thumopthei mi tampi a um leh nampi khu abit ding hi." (Pro. 11: 14)

Kum 20 val vingveng election aum jounua in Burma in zong election November 07, 2010 in aneita uhi. Military junta a lamkai senior tahtahte kitawp zungzung in lamkai diing in amau lemgeelsana mun (pre-determined posts) chiet a pangthei pai diing in ang kiguoltuoh dimdiam uhi. Election zong jounailou in Union of Myanmar kichi pen Republic of the Union of Myanmar chia minvaw in a diellap uh zong a thumveina diing in a hengjouta uhi. A flag henkhietna ah Tuesday a pieng khat in a diellap luipen a kaikhiet diing in, Wednesday a pieng khat in a diellap tha pen a khaipal diing chi ahi sese hi. Advisor-te thuthu himai! Ahin, Burma adivsor-te khu bumtawite, aisante, phuisamte, etc. ahimawh hi. Leitung pilna sangpi neite jau in lamkaite’n a panmunte uh taisan nuomlou in vala-thala bang in mitsaat jen in apang tentun uhi. "Pu Dr. (Late) Vumson Suantak zong Germany a geology a Ph.D. ngatha lihleh Burma a atun in Burma kumpi in singtaang kotong a elementary school headmaster diing in sepsah sawm ua, ama zong thangpai in Germany ah kilekia" chi thu kigen khat kanaza ngai hi. Burma kumpi in laisiemte zangtheilou ua, gamthau tamna gam hinanleh khangtou lou in tunitan in a umden ua, agam uapat mitampite delmang ua, mitampite laitung ningli ah gambeel (refugee) in aluthawl thawlna ah taimang uhi.

Alelang khat ah USA kumpi vaihawmte thumoptute khu pilna sangtah nei, academic degree nei leh experience nei tahtahte ahi ua, political, economic, education, foreign policy, security, etc. advisors tampi anei ua, vaihawmna khatphot ah president leh a departmental secretary-te hoitah in a thumopthei uhi. Tam thumoptute khu amau major/trade chiet ua siemna sangpi nei uh ahia, hunpeisate apat thu-umdan enkawm in tuhun a thu piengte chilgiiltah a ngaituo (analyse) kawm in mailam hun ah bang achi diei chi ngaisut (determine) thei uhi. Amaute panpina tawh president pa in a nasep hoitah leh lawchingtah in a semsuo thei jel hi. Department khat phot ang basap ahiei, lawchinglou a mipite’n a phunsan chieng un a thumoptute a kitawp (resign) vahiau uhi.

Thumoptu (Advisor) khu kumpi jousien anei chiet uhi. Thumoptu kichi khu vaihawmna khat phot a diing a a backbone ahia, gam khangtou leh khangtoute khu thumoptute apat a zong theithei ahi hi. Khatteng in bumtawite, aisante, phuisamte leh dawitawite azang ua; khatteng in a innsungmite leh be-le-phungte azang ua; khatteng in leitung pilna leh siemna sangpipi neite aguon uhi.

Zou sung kivaihawmna i-et leh nidanglai sang in UZO in upate, mipilte leh laisiemte vaihawmna leh thumopna pindan ah nasatah in ilalutta ua, I nampi mailam diing upate, mipilte leh laisiemte’n nasatah in ki-ngaituota hi. UZO khu Singngat A/C MLA maimai a diing in pammai isata ua, UZO policy-te i-et chieng un politics maimai hi nawnlou in sildang leh department dang tampite ah zong I lunglutta uhi. Innkuon vaihawmna ah zong nu-le-pate’n tate a diing hun, sum leh tha tampi aseng panta ua, nam lamkaite leh Zou Think Tank-te’n zong I nampi khantouna diing in hun, sum leh tha tampi kisengta hi. Tambang a ipeitou jel uleh khatvei chieng in I haichi tute uh hing gasuo in, aga ilaw hun uh hing um diing ahi hi.

Rehoboam in apa thumoptute hawlmang sieng in ama’n thumoptu giloute kithumopsah in Pasian deidan apat a tai gamlata a, atawp in a vaihawmna apuata hi. Zogam sung a lamkaite’n bang ichi lamkai uoi? I thumoptute uh theina chiim leh siemna sang nei ahina uoi? I vaihawmdante uleh I thukimop dante uah I mipite uh a lungkim nai? Ahilou leh thumopna ngaisahlou a vaihawm ihi uh amah chi zong etphat ahuoi diing hi. Tuni’n thumoptu diing in koi bangte izang uoi? Aisante, Bumtawite, etc. ahiei? Upate, pilna neite, siemna sang neite?

“Kipuihuoina thumopthei mi tampi a um leh nampi khu abit ding hi.” (Pro. 11:14) Tam pen misiem mipil khat thugen hileh gintatlou zong ahuoi maithei diing a, hilezong bangchih tana kikhellou leh a dihna kimu deudeu Lai Siengthou kammal ahi hi.