Saturday, November 28, 2015

INTELLECTUAL PROPERTY LEH ZOU MITE

INTELLECTUAL PROPERTY LEH ZOU MITE

Khai Minthang Samte MA, MBA
Fort Worth, Texas
November 19th 2015

Intellectual Property (IP) ichi chieng in "Property that results from original creative thought, as patents, copyright material, and trademarks" chi inDoctionary.reference.com in akhietna bawl hi. A umzie ahileh mihing khat ahiei company ahiei in koima thei ngai nailou pilna, thumuna, vanzah aneite uh hunchiem bangtan amakhat koiman lahpieh lou a ajaljou theina diing ua kumpi in a kepbitpieh ahi hi. Tami Intellectual Property Right kichi hi. IP liendeute ahileh Patent, Copyright, Industrial Design Rights, Plant Breeders' Right, Trademark, Trade dress, Trade secrets chite ahi hi. Zogam a ithei seng nailou diehte khat-le-ni envai:

Patent: Mihing khat in siltha khat a mukhiet or bawlkhiet leh tuami sil tung a thuneina kumpi in abawlpieh hi. Patent a minkhum theina diing in sil thum kisam hi - a tha hi diing (new), taangpi theisa hilou diing, (not obvious) leh nasepna a zahthei ahi diing (there needs to be an industrial applicability) chite ahi hi. Tambang silthate khu kumpi in amukhetu/te a diing in kum hunchiem tan khat kepbit pieh ua, midang in copy theilou, zuapieh theilou, lahpieh theilou diing in kepbit pieh uhi. Tami in siltha mukhetu a diing in mukhiet/bawlkhiet/gim thaman (incentive) pie a, sui/sep thanopna (motivation) zong guon hi. Minthanna ahiban ah sumnaah zong hithei hi.

Zogam economy hoitheina diing in innovative idea kisam a, mipilten nasatah a igam tawh kituoh a neehsuina leh vanzah hoizaw bawlkhiet/mukhiet diing kisam tahzet hi. Tangkum (khangluilai) lai a vanzahte tawh tuhun economy kidinte jou nawnlou hi. Apilten i gam a diing ngaituo vai in, zingkaal-le-nitaah ann ne a, luphun chia lumten mipilte thugen ngai vai in, zuisawm vai. Zogam ah pillou tumtah koima dong nuomlou, theilou tumtah mite thuhil nuom kitam deu hi. Mipil-misiem-mihau ineite aiipi mittum bangzel uhi. Aziehpen amit uh ang ha ua, kal ang suon sawm chieng un honkhat in aaipi mit singzum tawh na dawtsawm jel hi.

I laibu bawl sunsunte lah Zou nampi pulang kaan umlou, ilaphuo sunsunte lah Zou nampi gamgi kaan um tahtah lou... Paupu movie maimai hiva e Zou nampi gamgi kaan. Tamte khu i neehsuina diing, i hausatpi diing, i minthanpi diing la...

Industrial Design Right: Tam pen zahtheilou a duthusam maimai hilou a nasepna a zahthei diing a kibawl design ahia, 2-dimensional, 3-dimensional ahiei colour pattern khatphot product bawltheina diing (to produce a product), nasepna vannei (industrial commodity) ahiei khutsiem-silbawl (handicraft) china ahi hi. Ann-neeh bawlna khawlpi, puon bawlna khawlpi, vahzahlete bawlna khawlpi chite ahi hi.

Tami pen ah Zogam in kisuonpi diing kineilou hi. Louhawna vanzahte kizahpatna kum 1000 vaalta diing a, kiheng joulou hi. Puonbawlna, annbawlna inei sunsunte technology tha tawh hen malah in "Old Tech/Handicraft" kimansuo nalai hi. Sum ihau zieh a "khawl" leh "van" kilei hilou in abawldan itheilou leh a technology ineilou zieh ua kilei hizaw hi. I mot zieh a kizawng mo, izawn zieh a ki mo? Anini a... Khat teng bang in "rationalize" sawm nalai... Bang a kilamdang ngeng-ngong ei?

Plant Breeders' Right: Tami tup thupi ahileh haichi ahiei singnou gawmkhawm a singnou tha khat siemkhiet china ahi hi. 1977 kum in Max Planck Institute for Developmental Biology in Tübingen, Germany ah Pomato kichi singnou tha khat a hui a aalu (potato), akung a tomato ga singnou tha bawl ua, 1994 in Koln mun ah gasuo uhi.

Zogam ah horticulture lam habawl lei I gam tawh kituoh hi. Aleitang inei a, bang haichite bangchi bawl diing chi pilna kineilou hi. Ka Pu damlai in "cash crop" bawl diing thanuom hetlou hi. Azieh - siinglei bawl in bekan lei bawl lei zong ineeh thei diing lah hituon lou a, bulei ma bawl lei buoibuoi ngai nawnlou a ineeh imu diing ahi. Nice analysis, but not innovative. Ka Pu hunlai in annkhing-tuibuuh na kisam ngailou uhi.

Trade Secret: Tam pen "A formula, practice, process, design, instrument, pattern, or compilation of information which is not generally known or reasonably ascertainable, by which a business can obtain an economic advantage over competitors or customers" chi in kichiemte hi. Coca-Cola company ah a trade secret (Coca-Cola a halpi uh vanzah) uh keem mi ni (two persons) maimai um uhi. Tuate gel pen munkhat a umkhawm theilou, zinkhawm theilou uhi. Khat in accident atuoh a shina atuoh lezong khat pen um teitei diing chi deina hi va-ia hi.

Keima ngel in zong Sushi chef a tomkhat kana sep sung a kathei "Special sauce" kichi a, a ingridients ang kidoh chieng in "Trade Secret" kichi hiau hi. Tami sauce khu midang sauce tawh kibanglou in miten duthei mama ua, tuami sauce tui zieh in customer kimu suoh hi. Tami ahi "Economic advantage over competitors or customers" kichi.

Zogam ah trade secret chi diing um ngeng-ngong lou hi. Loubawl chieng a mang kihalna munte meivam zieh in leihoizaw chitevel i trade secret uh hiva kachi. Trade secret chi gen thada Zoute pi secret keem theiloute kihi leh kilawm hi. Thuguuh thei masa a genkhe masa diing kitu mawh in, guoltung tuonna khat (competitive advantage) dan a ngaisut. I competitive advantage uh hinpi leh hausatpi sang a kishipi jel... Ahin, michingkam leh mipilte tampi taangpi-taangta vaihawmna lamkai a ang um chieng un Zou taten competitive advantage a dihtah in kizangthei diing hi.

Intellectual Property Law: Silsuite suidan in Intellectual Property Law in siltha mukhetu leh taangpite a kibang in meetna or manphatna pie hi chi in suikhie uhi. Siltha mukhetu in taangpi mai ah minthanna gentahlou hun chiengtan sung sumnaah a aneithei diin in kumpi in venbit pieh hi. 2013 in United States Patent & Trademark Office in $5 trillion manpha diing Intellectual Property khu US economy ah um in chiemte a, tuami in America mihing 18 million nasep guon in chiemte hi.

Tami dan botsete gawtna kumpi in nei chiet hi. Patents, copyright, leh trademark bawsietna khu infringement kichi a, trade secrets bawsietna khu "misappropriation" a, agamkai, a mawna umdan leh thuneina huong dungzui in civil leh criminal case in peithei hi. Gimpipi a mukhiet/bawlkhiet khat kumpi ahiei migilou khat in hing lahpieh leh mailam hun ah tuabang a silsuina koiman thupise nawnlou diing a nasep nuomzaw, hoizaw, manlangzaw, kichingzaw, leh tuizaw kibawl lou diing a "Economic growth"chi umthei lou diing hi. Inventor-te ahileh "Economic engine" ahi uhi.

President Barack Obama in zong a laibu bawlte "Audacity of Hope" leh "Dreams from My Father" kichi apat in tutan sum muden nalai hi. Tam pen "Royalty" kichi hi. USA a Publishing company-te zong nasatah in sumsuina in zang ua, mipil khat laibu bawl a publish pieh ua, New York Bestselling Book ahiei NY Bestselling Author ahinah leh sum tampipi meetjel uhi. Adolf Hitler in a laibu gel "Mein Kempf" kichi apat in ameet a damsung a aneeh thei ban ah a shinua in zong bei nailou in tuami laibu zuana apat in sum kichi mawng mawng khawllou in lut den chin tunai a Documentary movie ka et khat ah gen uhi.

Kei zong laibu bawl lunglut ka hi zieh in Publishing company-te kana houpi sam hi. Thanuom tazen uh... A umdan ahileh ken laibu khat diing manuscript nei, tuami manuscript khu Publishing company-ten hoitah a ang etpieh diing uh, bawldih diing teng keima phalna tawh bawldih ahijou chieng a publish diing uh, advertise diing uh, zua diing uh, buoipi diing uh, tuami laibu apat a summute a percent a kihawm diing chi ahi. Kei ang pieh diing pen uh "Royalty" kichi hi. Kei buoipi ngai sese nawnlou a ka damsung ahiei laibu apat a summu aum sung teng kei zong summu china ahi hi. Royalty pen kihou siem dandan in ki-nga a, ataangpi in 10-25% hideu hi.

Ei sung ah article kigielte a gieltu phalna umlou a kisuosawn, khatteng bang midang khat in ama gel dan a amin ana koi chizong um nalai hi. Tam eima loupi eima dan a bawl, eima gel loupi eima gel dan a bawl chite ahia, court tuntheina leh sum lieuna leh thong kiet theina ahi hi. School-te ah zong kihazah mama a, research paper gielte khu "Plagiarism" chiinglou diing in kichiemna kinei masa hi. University changkang deute in "Turn-it-in" kichi khat ah submit sah ua, tuami software in midangte laigelsa bangza kihal chi leitung bup database ah suijui ngal a, submit thei masang in percent bangza original leh percent bangza midangte gensa kila chite hing tahlang hi. Midangte gensa a lahsawnna umloute (quotation) khu "Plagiarism" kichi a, “academic dishonesty” zong kichi a, school apat nosuo theina dan um hi. Meltheite khat tami case in school/university apat kinosuo a, dapihuoi mama lezong gen diing bei hilhel hi. Ei ate tawh kikhe mama. Pasian thuzuite lah hisamlou ihi chiah, Pasian awite (mei/nisa awite dan a) ihi chiah ahichi diing ma hi chimaivai...

Monday, October 19, 2015

SIEMNA ZIL O, PILNA SANG E

SIEMNA ZIL O, PILNA SANG E

Khai Minthang Samte MA, MBA
Chief Editor, Zojam Magazine


THUPATNA: Laisiengthou in “Silbangkim in hun nei” (Eccl. 3:1-8) nachi hi. Pilna-siemna zil diing ichi zong ahun um hi. Adieh in academic career bang ahuntah a izil sih leh kikhel bai mama hi. Class V a tawp, kum sawm jounua in Class VI a kai diing pen bai nawn hetlou hi. Tuamabang in kum 40 vaal college a lutkia diing pen bai hetlou hi. Khuzieh in ahuntah a siemna zil in nidang chieng in lungkimna leh lawchinna hine pe diing a, academic vai a bawlkhielna in kisiana chilou bangma ang pesih hi. School kai ihit chieng a nasep suina ah zong kum in kichiemte lihleh a, ahun kikheel pawl a diing in Graduate level exam bawlhun chieng in kum kitam nei nawn mellou hi. Tuazieh in ahuntah a silbawl thupi mama a, English-te bang in “Don’t miss the momentum” chi thangsah mama uhi. Ei ham a let diing hilei “Sia asat lai in sat in” chi tawh kibang lien diing hi. Laisiemna nei lei neehsuina diing lampi tampi kihong hi.

Innsung hamsatna zieh leh buoina zieh a laisiemna suina kikhelte a diing in khutsiem-silbawl khat tei ahiei, professional trade khattei jui poimaw mama hi. Sumsuina diing a bawlthei khatzong nei kilkellou pen hamsa mama hi. High school na zawlou vang in professional trade na zilthei diing tam mama hi. Kithasiet bawl sinlen, thanuomtah leh kukaltah in zil inlen tuami tawh neehsui lechin mikhat napha veve diing hi. Na lunggel (attitude) ah sil tampi kinga hi. Laisiem loupi laisiemte sep teng eng a, tuate chilou nasep mulou ihileh vang mannabei ihita a, mi khateneng daw diing ihita giap hi.

LAISIM VAI AH: Siemzil naupangte thei diing a thupipen ahileh laithei diing ahi hi. Tuakhel a poimaw aum sih hi. Tup kichien nei diing chite ang kihagenpi mama a, naupan lai in itup diing zong kithei tuonlou ahizieh in tunin siemzillai sangnaupangte kung ah na lai uh siemsawm photphot un kang chi nuom phot hi. Nang pichin dungjui un na tup nuom uh hing kilang mai diing hi. Lai theitheina diing in mimal kithunun a ngai a, laisimtam angai a, medium of instruction master diing apoimaw a, support group (lawm-le-guolte, nu-le-pa leh academic advisor) kichien nei poimaw mama hi. Laisim hun khu bangma in suhbuoisah lou diing ahoi a, lawmte zieh a lai simtheilou ihi leh lawm neilou phot ahoi a, khotaang (Social) vai tambawllou ahoi pen a, Hagau thu ah zong eima leh Pasian kizopna, nu-le-pate thumang, leh biehinn kaihun kituptah nei a, laisim khu athupipen (priority) a pieh diing ahi hi. Christian naupang hoi khat na hi nuom leh lai nasim chieng in Laisiengthou bung khat simsuoh masa in, Pasian kung ah thumna nei lechin na thumna guohsuoh lou diing hi. Laisiengthou na sim chieng in tehsim zengzung lou in abanban in sim lechin bangmalou kaal in Laisiengthou na simsuoh jou diing a, Laisiengthou simsuoh lungnopna na experience khapan diing hi. Laisiengthou simsuoh khu laibu dang simsuoh tawh kibang lou in Pasian hamuonna kitang dieh bang hi.
America ah U.S. Department of Education's National Center for Education Statistics (NCES) te gendan in high school degree tan chieng khat sang in bachelor's degree khat in 66% tamlawzaw a, degree nei kingkeng lou khat sang in bachelor’s degree khat in 75% tamlawzaw hi chi in suikhie uhi. Tuathamlou in college educated khat pen nasepna ah kaisang bai a, sepna ah zong tuitumzaw in suikhie uhi. Kumnidan a asuina uah tam anuoi a bang in mukhie uhi :
Type of Degree Annual Median Salary (2011)
High school diploma $40,050
College with no degree $47,070
Associate degree $50,930
Bachelor's degree $66,200
Master's degree $83,030
Professional degree $119,470
Doctorate degree $100,770

Tambang ahitaah leh laisim in ihalaw nasatah in khangsah thei china ahi hi. Sumsuisiemten (Investors) "Laisim khu sumbawlna hoi penpen ahi" chi uhi. Asumpi (Capital) mipilkhat in azah leh aletampi meetthei a, damsung dai in ameet kinene a, "Mipil in apilna khawng lou, mimo in amotna lieu seng lou" chia nakigente tawh kibang hi. Eigam ah entalei, Nursing degree pen professional degree khat in kituot hi. High school apat in Nursing (B.Sc.) degree zawna diing in Rs. 5 lakh veel bei diing in tuotthei hi. Aleh, kumpi Hospital a Nursing sepna mu khat in kumkhat in 12x35,000=4.2 lakh muta a, kumkhat leh ha thum sung in High school apat Nursing a kaaina sum jousie dinjouta hi. Khatkia ah, Churachandpur Govt. College a B.A. tan tunna diing in Rs. 3 lakh beilou diing hi. B.A. jousa khat in graduate level khat ah nasepna mu in ha khat in Rs. 20,000 sang taleh ha 15 (kum khat leh ha thum) sung in a neu apat alaisimna a sumbei jousie dinjouta hi. Civil services bang gielkhe taleh ha ni/thum sung in aneu apat a laisimna jousie dinjouta hi. Tua hi in, laisim in nasep mulei pen meet mama hi. A damsung teng ameet ne ahita hi.

Laisim ichi chieng in mailam hun a diing a kisingsa china ahi hi. Hun beisah maimai a school kai kihilou in, pil diing, siem diing, kilamdang diing, mailam hun a nasep hoitah mutheina diing, halaw kilawmtah lawtheina diing leh innsung nu/pa ihing hi chieng a innkuon kitoudel joute ihi theina diing ua kisingsa ihi ua, khotaang maipho (social image) bawlbawl zong ihi uhi. Na pil sih leh hing kizatat lou diing hi. Nangma na ki awlmo gige sih leh koiman nang hing awlmo man gige lou diing hi.

NASEPNA VAI AH: Laisiem lei nasep sui nopdeu hamtang hi. Eima laisimpi (major) tawh kituohte bang mubai dieh hi. Ahin eima major zong master joulou ihileh nasep pen hamsa mama hi. Ka MBA course kakai lai a professor khat thugen ka lungsimtong hing deng khat um hi. “MBA degree nga diing nahi ua, MBA te theidan a nathei diing uh, MBA te umdan a na um diing uh, tua ahilou leh DBU te MBA te ginalou hing kichi diing hi” hing chi hiau hi. Pasian hepina tawh MBA ka graduate masang un student phabep in nasep kamuta uhi. BA khat hi-ngal a BA-te thei diing kilawmte ithei lou chieng in I degree minsesah ihia, simda vet lei hoizaw diing hi. Ka nasepna khat a ka pupa un, “Na silbawl akip-akawi in theisieng in” (Be the master of your craft) chi gen hi. 

Architect khat in innlam diing a ngaisut chieng in asing-asuong bangza bei diing, tha bangza lut diing, sum bangza lut diing, chite kichientah in khuotkhe thei a, inn kijou nailou pen alim-aguong (Blue Print) hoitah in gielkhejouta hi. Engineer khat in vanleeng a leen masang in aleen didan, a gihna, hui hatdan, asandan, leitung hiipna, chite hoitah in suikhe dildel a, vanleeng a kibawljou chieng in lengthei hiau hi. Doctor khat in china ajen diing chieng in nasatah in a natna suikhie a, a damlou pa/nu natna gente ngaikhie a, achitung a mitmuthei diing a kilangte enkhie a, avanzahte tawh sui kawikawi a, a natna thei masa hi. Tuajou chieng in tuabang natna bang kichi jen diing chi nasatah in suijui a, damdawi a kituoh diing pen pie in, enkhie a, adam sih leh adang khat pekia a, adamtan tuadan in jen hi. Tambang a siemna neite ma Government leh company ten sui uhi. 

Theichien mellou in sem suh thop talei mi hinna ei khut a um ahia, mi business ei khut a um ahia, mitate mailam ei khut a um ahizieh in eima bawlkhiel apaap ei kung ma ah hing tung peelmo diing hi. Kumpi in chitna neitah leh muongtah a nasep pengal a office kai nuomlou, ahun buching a sem nuomlou, asep sunsen leh thalaw neiloute dan a asepsahte kung a sum la nalai, halaw san hun chieng a ahun buching a halaw kipelou ahiei aseki-amakhai nasan chiemtete pen Pasian gentahlou Dawite nasan in zong “Ash, talawm sam de” a chite uh hi diing a, Pasian guolzawlna gentahlou dawite sapsietna zong tangthei nalai diing un ka gingta hi. Eima sepna ah professional hetlou in miten professional deutah a ang bawl diing uh ki-ut a, eima sepna ah chitah hetlou halaw chitahtah a hing kipieh sih leh “bandh” kibawl ngam nalai hi. Laisiengthou in “Min na tung a abawl diing nadei bang in mite tung ah zong bawl in” (Matt. 7:12) nachi hi. Sangsye khat hi ngal a sang kai nuomlou, akai sunsun chieng a zong deisahna tawh laihil nuomlou chite pen mitate manthaina bawl ahia, a paap popelmo diing hi.

BUSINESS VAI AH: Gam khangtouten siemna, chitahna leh chitna tawh nasep sui ua, nasep suina ah zong a ching pente ma kisemsah a, a semthei diingte ma kisemsah hi. Ei gam ah dangnaalte nasep mubai, business bawlte pen misol siem in kikoi lel hi. USA ah “Business na lawchin nop leh chitah in” kichi hi. Aziehpen, mi na sol leh akia chiah koiman hing gingtalou diing a, navan koiman hing leipieh lou diing a, na school ah koima kai nuomlou diing a, na thugen koiman ngainuom lou diing a, na biehinn ah koima kai nuomlou diing a, koiman nang tawh business (Nasep) bawl nuomlou diing hi kichizaw hi. Tuasang in chitah zaw lechin mite muon ngamna na nga diing a, niteng, kaalteng, hateng, kumteng in miten hing beel diing a, nang tawh business bawl nuomsa diing uhi. 

Heisung heisung ah sem talei isepna ah siemna, chitahna leh chitna poimaw mama hi. A bawl didan theilou in pong chitah lei zong kizangthei tuomlou a, bawlsiem mama in chitah sih lei zong hing kisawt sepsah nuomlou veve hi. Nidanglai in meeltheite khat summeet bawl in zinden simpien hi. Siemna neilou a, sumpi-summeet khuot theilou ahizieh in asumpi tung a amu jousie ameet in tuot vahiau lel hi. Asumpi Rs. 1000/- a senna ah Rs.1100/- amu leh Rs. 100/- meet in ki-ngaisut ta hi. Ahivang in avan puohna kawikawi rickshaw man, ama nitha, bus a puohman, chite jousie ngaisut vateh lou hi. Ama ngaidan a Rs. 100/- tuom meet gige hinapi asawt bawl deudeu leh kiem deudeu zosop hi. Tami nu in bang e a kisap? “Gross income minus expenses equals net income” chite thei vatehlou a, balance sheet etdan leh income statement etdan theilou china ahi hi. Tamte pen laisim leh noptah in khuot thei diing hi. Meitei sing-atte kigen dan hileh a sing atna mun ua aduteng uh nekawm a sing a-at uleh a sing-at bei utoh kituoh a asumlaw teng uh zong bei chidan zong umthei hi.

INNTEEN-LOUTEEN AH: Laisiemte innteen-louteen kitup deu a, siengthou deu ua, damthei kaai deu ua, zong hausa deu uhi. Aziehpen nasep hoitah nei ua, halaw hoitah nei uhi. Pasian a pienthana kichien nei ahi nalai uleh leitung-vantung a hampha pente ahita uhi. Khatteng in ahausate Pasian tawh kigamla sese diing in ngaisut ua, ahausate zudawn sese diing in ngaisut uhi. Zawng mama, ju zong du mama mihing tam mama lel hi. Pasian gam leh a dihtatna sui masate Pasian in adang jousie pieh belap nalai hi. (Matt. 6: 33) 

Keima sui dan in nupa dansiengthou a kiteengte leh a kigute ka etkaah kawikawi chieng in dansiengthou a kiteengte ma kitul deu teitei uhi. Dansiengthou a kiteengte ma milien milal leh innkuon nuomsa suoh deu un kamu hi. Kigute milien-milal suoh lezong innkuon nuomsa tam kamu sih. Tami study pen research type a kibawl hilou in meeltheite leh thukanna apat a innsung theite apat a mukhiet ahi hi. Tualeh, dansiengthou a kiteenna leh laisiemna in zong correlation nei in ka mu hi. Tuazieh in dansiengthou a kitenna khu a kiteengte “standard” or “class” khat in zong kilang abahna um hi. Pasian panglou a lawchinna khun a sawtdai sih hi.
Innteen-khosah zie diing pen Pasian kung a aap khel a lungmuonhuoi leh damtheihuoi umlou hi. Tami kachi vang in eiman bangma bawl lou diing china hilou hi. Asung a teengten bangma abawl sih uleh Pasian in guolzawlna a piehnuom pen zong luoikhe theilou uhi. Innteen-louteen a mite iphah theina diing in planning kisam petma a, kiningchinna inei nuom leh sum-le-pai zeehdan kisam petma hi. I zawn vevaw zieh uh ahileh siemna izil nuomlou zieh ua sep diing meel umlou, sep sunsunte lah nitha tunna va-ngua umlounate a isep zieh uh hilel diing hi. Tuaban ah, I thalaw tawmnou vevawte a kimkhat zu a diing a I khenkhiet zieh uh zong ahi maithei hi.

THUTAWPNA: Siemna zil hun khu bangma in suhbuoi sah lou diing ahi hi. Laisiemna zil diing a I kiheeh seng lezong neehsui theina siemna khat (vocational trade) kizilthei nalai hi. Tambang a professional trade khat teitei tawh kibultuo lei mimal hindan, taangpi-taangta mai leh innsung etkolna ah mikipha deu teitei hi. Siemna, chitahna leh chitnate inei chieng in nasep sui nop a, sumlaw zong tamdeu a, dinmun zong sang deu a, promotion zong mubai deu hi. Upaten “Ka zawn in hing mosah” achi uh khu pieh diing a kilawmte pejoulou, bawl diing a kilawmte bawl joulou china ahia, siemna nei in, nasep hoi nei in, sum muna hoi neilei pen koima dang a diing hilou in I itt mamate ma a diing hi lel hi. Min na sol leh koiman hing tahsang kia nawnlou diing hi. Mite na itt bawl leh nang zong ang ki itt bawl diing a, na hansan khum leh nang vahsa hi ngaplou khat ang taisan lel diing uhi. Pasian tawh mapang khawmte Pasian in pilna, sum-le-pai, leitung guolzawlna leh kumtawn hinna apie hi. Tam pen damlai nite ban ah shinua chieng a zong meet penpen ahizieh in siemzil lawm-le-guolte Pasian lungsietna pom a, Jesu Mang leh hundampa a sang a, Ama tawh ishi in zong, ihing in zong, pangkhawm tawntung diing in kang chiel hi. 
******************** Oct 13, 2015 ******************

LAMKAI DIING A KISINGSA

LAMKAI DIING A KISINGSA

Khai Minthang Samte MA, MBA
Chief Editor, Zojam Magazine
Fort Worth, TX


Ka nasepna diing a interview kabawl lai a dohna khat “If you are certified P&C Insurance Agent, why don’t you have your own insurance agency?” chi ahi. (Texas state sung a property and casualty – eite thei deu diing in auto, home, commercial, business insurance zuathei diing a license nei ka hi) Ka ut mama a hilezong a sumpi, network, customer leh experience ka nei sih hi. Ka dawnna khu a tung a thulu kipe bang in ka dawng hi – “I want to be the tail of a lion for now than the head of a cat.” Themkhat kikum vai:

Eilangte ngaidan in nasep khat phot ah alu hi diing ki-ut chiet hi. Kei zong ka ut mama hi. Hilezong kei utna pen President/Chief Executive Officer (CEO) khutdaw leh zawngpuong sang in President/CEO sum a billion a kizahna company ah ka ut sese a, hattuom mising 10,000 tan teitei kipawlna a Moderator/President/Executive Secretary ka ut nalai hi. Tuazieh in tutadi a amei (tail) a kipat khawh kasa zenzen sih. Eilangte pen “Sakhi thatlou ngaltang tum” kichite deudan in President/CEO a kipat pai diing ki-ut mawh hi. Ki-ut sengseng alu hitheina diing ahi pouleh chi in organization leh church meng nounou kipan liuleu in a lutang kihi chiet liuleu a, koima thulahlou in kihisah mama chiet ve sam hi. Tuazieh in igam khu “Land of Presidents” na kichi va-ia hi.

Tambang a President/CEO tampi teenna khuo leh tui pen pucca road maam jitjet, building thupi tahtah leh huong landscaping hoitah a kibawl – swimming pool, gym, golf course, security camera CCTV leh gari a gari mongmong zong Ferrari FF, Cadillac Escalade, BMW, Mercedes Benz, Toyota Highlander, Audi, Lexus, Bentley Continental GTC, etc. chite umna diing hileh kilawm hinapi annneeh kham joulou, innteen-louteen piching lou leh President leh CEO khutdaw kitam mama nalai hi. Phaituten (Phaitu, Burma a Zo khuo) a thusim kholloute uh masang a “Chi” a telsah dandeu ua “Chi President” chitawh kibang kasa. Kihausah bai deu, kipilsah bai deu, kichetheisah bai deu hilei kilawm kasa hi. Pu Aloysius T. Nehkhojang in agen, “I hichi loutah in hichi sih vai” achi pen dih mama hi.

John C. Maxwell, leadership laibu tampi gielpa in, “Leaders are not made in a day, they are made daily” achi hi. Laisiengthou isim chieng in Mosi Pasian in a mipite pui diing a zah masang in kum 80 (Pharaoh innsung ah kum 40, Median gam ah kum 40) training pie hi. Joseph hinkhuo isim lezong tuabang ma nahi hi. Pharaoh khutnuoi a dinmun sangtah amu masang in gentheina tampi na thuoh muolsuo hi. Government nasemte in zong promotion leh department lutang ahina diing un service kum tampi nei masa uhi. Tuami in siemna, theina, pilna leh lawm-le-guol tawh back-up pai hi. Eimiten ahun ki ngahla mama a, innsung a vaihawmna na-ngawn zong ngahla in nu-le-pa delkhie kitam mama hi. Nidanglai a Zou innsung pichinna ahileh pi-le-pu apat nu-le-pa in tate khu pilna leh ngainate na pesawn ua, na guide ua, na train den uhi. David Israel-te leeng a apan masang in belamte aching a, a belamte loudawnna mun, tuihing dum kihkiahna umte ah koi zel a, asuse diing vomte, kamkeite, humpite apat in ana hundam jel hi. Tangvalnou ahilai in Israel-te simmawpa, leengpa Saul nasan in zong a giin, Goliath ana jouta hi. Tuajou in leengpa Saul Satan hagau in a buon chieng a ginglawm tum diing a pansah hinapi Saul in thasawm zing nalai hi. A tawp in a taimang a, Saul in sabeh in abeng nalai hi. Ataimangna ah mi tampite makai ang sem a, Saul ngel tha theina hunlem mu napi Pasian sesa chi in lamkaite tung ah khut ha ngamlou hi. A leadership style thupi mama a, leengpa a apan masang in zong lamkai thupi ana hita hi.

Ka gen utpen tah hing gen vang: Pil nailou pi kipilsah nai sih vai, hau nailou pi kihausah nai sih vai, chithei nailou pi kichitheisah nai sih vai, vaihawm thei nailoupi kivaihawmthei sah nai sih vai. Paupu film ate dandeu hileh “Nang leh nang zong ki-en ve” chi zong zil vai. Alutang diing kitutu lou in, nuazui dan kizil masa vai in, siemna, pilna, network, sum leh experience inei chieng un Pasian in hing lamtou veve diing hi. Meitan khu koiman law akhu ngaisih a, muoltung a khopi koiman a seelmang thei sih hi. A lutang (President/CEO) diing a kilawmte ma a lutang ang hi chieng un kilawm dieh sese a, mipi zatatna kitang pan hi. Gangteten jukham khatteng amu chieng ua, “UZO-ten President diing in dei ven” achi uh hi nawnsih vai. Kizil va ui, kisin va ui, kikum va ui, kipatattuo va ui, kithehtuo va ui, kitemtuo va ui, khangtou khawm va ui.

Passive competition leh cut throat competition hilou in active competition lamsang ah kidemzaw vai. E.g. Laisimna, Competitive exams, job market, dan a zinei-pasal nei ah, laibu-Laisiengthou sim lam ah, thumna lam ah, ittna lam ah, lungkimna lam ah, lemna lam ah, thuohhatna lam ah, lungneemna lam ah, hoina lam ah, gin-umna lam ah, zaineemna lam ah, kidehtheina lam ah, silhoi bawl lam ah, sienthouna lam ah, dihtatna lam ah, ginumna lam ah, chitahna lam ah kidem lei pen active competition hithei pan diing hi. Mi lawching khat vattan diing, mi lampi khat khahpieh diing chite pen eima I ngiemseng zieh a keisang in sangjova chi jauna zieh ahi hi. Pil in, siem in, hau in, Pasian thei lei pen koima dem diing umlou a, ang kidem lezong “Saipi lampei” in kipei lel diing hi.

Active competition tup thupi pen eima-le-eima kidemna ahi hi. Ziani sang a tuni a pichingzaw diingte ihi ua, zingchieng a itup uh tuibang tung diing ahi hi. Kumpiten “Five Year Plan” kichi kum nga sung geelna nei ua, tuami geelna ah tup-le-ngimte luikhie uhi. Tuami a tangtun jouna diing un panla uhi. Mihingten zong Five Year Plan, Ten Year Plan, leh adang dang bawl a, suhpiching ahina diing a sep, zil leh kipat ngai tahzet ahi hi. Planning bangma neilou hinkhuo khu hintaah hinkhuo hilou hi. Christian-ten Everlasting Plan nei ngai nalai hi. Tua ahilou leh leitung huilan in ang taimang kha diing hi. Nidanglai 1990s lai a meeltheite khat hausa sim mama a, tualai in lakh khat veel nei hi. Innmun hoitahte Rs. 20k – 30k matlai ahi hi. Asum invest/khangsah lou in keemchimit a, tuni chieng in innmun khat zong lei jou nawnlou hi. I pilna leh siemnate zong tuama bang ahi hi.

I Zou ngainatna uh thupi thei mama hi. Khantou diing ki-ut chiet a, hilezong I panlah dan uh pen passive engagement ahia, kikhelna hing tuna diing in active engagement kisamzaw hi. Facebook tan a ngaidan hoipipi genten passive engagement leh active engagement itheitah diing uh gintat huoi mama hi. Dalai Lama kung a Chinate silbawl Tibet ten bangchi thuhkia diing chi adohna uah “Active Engagement” recommend bawl hi. Ka Professor khat uh Dr. Calhoun in “If you don’t like the way they do, get involved” achi khu thupi kasa mama hi. Gensie-sie lou diing, eima ki involve diing chite khu passive engagement leh active engagement ahi uhi. Active tah a ki-involve diing, lamkaidan kizil diing, amei a pan angai leh pang phot diing, khatvei chieng a alu a ipan chieng a siemna, pilna, network, sum leh experience nei jouta diing in effective leader ihi ban ah productive leader ihi thei diing uhi. “Leaders are not made in a day, they are made daily.”
################ Aug 13, 2015 #################

Na Zalenna Zahsiem In

NA ZALENNA ZAHSIEM IN


Khai Minthang Samte MA, MBA
Chief Editor, Zojam Magazine
Fort Worth, Texas


Ngaituo masah diing: “Na thu in siemtansah in na um diing a, na thu ma in siemlou tansah in na um diing hi” (Matthew 12:37)

Pasian in mihingte asiem lai in deiteelna neithei diing in phalsah hi. Eden huon a akoi lai in zong deiteelna tawh koi a, thuhun khat bawlpi hi. Tuami thuhun ahileh “Singga jousie na nethei diing ua, hinanleh a laijang a sing aga na nethei sih diing uhi” achi hi. (Genesis 3:3) Sil jousie Pasian lemguotsa ahia, ei ma zieh a Pasian silguotte kilamdang thei diing ahisih chi pawl zong um veve hi. Tami kinielna khu Predestination vs Free Will kichi hi. Pasian in pien hun diing lemguotsa, khankho diing lemguotsa, shi hun diing lemguotsa leh sil jousie lemguotsa a um chi ngaidan ahia, alelang ah Pasian in mihingte zalenna zatatpieh mama, ganhingte bangmai a asie-apha theina neilou a bawllou in, sie-le-pha theina kichientah pie in tuami in I hinkhuo uh hing pui hi chi ngaidan neipawl zong umkia hi. Tuami sie-le-pha theina khu Pasian awsuo zong kichi a, a thuhun kemtu diing in Laisiengthou inei uhi. Laisiengthou a ki-nga louten sie-le-pha theilou in amau deidan khu adihpen dan in ngaisut uhi.

Pasian silbawlte khu mijousie a diing a hoina ahi hi. Etsahna: Nitaang-hataang kichite khu a neitu umlou, leitung mi jousie a diing a Pasian silthawnpieh ahia, hui leh tuite zong tuabang ma ahi hi. Leitung zong tuabang diing a Pasian in asiem hinapi mihingte huoihamna in leitung kikhenthang sieng a, minamte zong kikhenthang sieng a, gaal- le-sa a kinei in mihingte kidouzah sieng uhi. Hundamna zong mijousie a diing hinapi eima tuom a diing leh midangten a neitheilou diing uh ki-ut mawh hi. Leitung minautaangte sang a standard sangzaw diing a leh Pasian siempu hina tawite nasan in zong Pasian in a huopjoute huopjoulou vevaw hi. Tami pen tuolkie hinkhuo (fallen nature) – Eden huon a Pasian thuhun apat tuolkietna, kichi hi. “Mi piengtha dihtah” inachi lengte uh Pasian in a huopjoute huopjou deute leh Pasian hinkhuo tahlang deute ahi uhi.

Zalentah a na thuneina zang diing in Pasian in ang dei hi. Zalentah ichi chieng a koima khamna/suhbuoina umlou a china ahi hi. Mi khenkhat in zalentah in Pasian deidan bawl uhi. Khenkhat kia in a innsung ah ngaina kichientah in nei hi. Tuami khu family culture kichi hi. Innsung a pa in pa dan siemlou, nu in nu dan asiemlou chieng in tate a diing in zalenna zahkhiel bailam mama hi. Leitung ah sietna leh motna kizil ngailou a, hoina leh siemna kizil ngai mama hi. Naupangten zalentah a deiteel theina “free will” anei diing uh thupi mama napi, thuhun/thumeituh (guideline) aum lou chieng un mangthang ua, tuami guideline enkoltute a kichetlou chieng un zong mangthang thei uhi. Zukham kawm a tuami guideline enkoltuten a guideline uh enkol joulou uhi. Tangthu khat in, “Aaipi in a noute kung a, ‘bawite sawivah sih un’ chi leh ataten ‘nu nang hing tangvah phot lechin nanua hing zui va ung’ chi uhi” kichi ngai hi.

Laisiengthou in “Naupang khu a hindan diing zilsah (train) in, tuachin a damsung in a manghil sih diing” achi hi. (Pro 22: 6) Tam pen hil (teach) maimai hilou in zilsah (train) diing ahi hi. Teaching (hilthaw) leh training (zilsah) in kikhietna tampi nei hi. Hilthaw ichi chieng in athu a genthaw lam kawh hi. Zilsah ichi chieng in genthaw mai hilou in nasep a zong lahsah diing china ahi hi. Ka nasepna mun a training umzie a hilchetna khat uh hing tahlang vang – “Explain to him, demonstrate to him; have him explain back to you, and have him demonstrate back to you” kichi hi. Tami china ahileh “Amapa kung ah hilchien in, amapa masang ah semkawm in hilchien in; amapan (na thu hilchette) nang kihilchien sahkia in, amapan (na sepkawm a na hilchette) a sepkawm in kihilchien sahkia in” china ahi hi. Tamteng nang bawldan leh ama bawldan a kituoh chieng in zilsahna (training) a manta hi. Nang na get diing teng na get zatzat vang in, a limching a na musah sih leh muna apat a siemzilte (visual learners) a diing in bangma kilamdanna aum sih hi. Tuazieh in thupil in “Sermon thupipente khu genkhiet thaw ahisih a, hinkhiet thaw ahi hi” (The greatest sermons are not preached, but lived out) ana chi hi.

Laisiengthou in “Aw khanglai, na khangdawnna ah kipah inlen, na khangdawn lai nite in na lungtang in hing kipahsah henlen; na lungtang deidan dan in um inlen, na mitmu a hoi na sahna lamlam zui in; Hinanleh tami jousie zieh in Pasian in thukhenna ah hing zawpi diing achi chi thei in” (Eccl. 11: 9) nachi hi. Tami in a gennop pen ahileh na lungtang deidan jui un (Free will) nachi a, a guideline ahileh “Khatvei chieng a na tungthu uh hing kikhen diing” chi um veve hi. Tuazieh in “Zalenna khu a mawhna ahisih” (Freedom is not free) na kichi hi. Lekha sim, adieh a academic subject (outbook hilou) sim nuomsa mi vang mama diing hi. Hilezong, a nop in nopta sih leh kukaltah leh discipline neitah a sim vevaw mi um veve hi. Milawching ichite khu 97% kukalna/ponthawna tawh lawching ahi chiin thusui miten gen uhi. Tangthu gente in lamdil (khuombai) leh mesite kibah louna gen uhi – lamdilte khu nipi lai in ann kaikhawm lou in lamlam ua, mesiten ann kaikhawm uhi. Tua atun chieng in lamdilten ann neeh diing neilou in shi ua, mesiten a annte uh kineeh in tuatui akan tan hingthei uh kichi hi. Laisiengthou in zong mithaseten mesite apat in nasep kukaldan kizil uhen nachi va-ia hi. (Pro. 6: 6) I zalenna mongbei bang a izah leh mongbei hi hetlou in mong nei leh among itun chieng a aga ki-at veve diing ahi hi. Tuni a mi lawching ichiten a lawchinna diing un asun-ajan chilou a nasep ana hakat lai uh um hi.

Mi khenkhat in sietna atuoh chieng un a hindan luite uh etkiana neilou in hase mama uhi. Zu dawndawn in a tapa in zu adawn leh kaamsie kisa mama; a tate umdan diing zilsah lou, a tate khamthei a addict chieng ua kaamsie kisa mama; laisim hun a laisim peilou, mite’n nasep hoi pipi anga chieng ua tuate hi ut mama chitevel pen zumhuoi mama hi. Tunai in kikhailup hing thang mama a, dipkuot huoi a, hasiet huoi mama hi. Nu-le-paten innsung mawpuohna joulou, innsung a buoina tuohte counselling piehsawmte thulahlou innkuon tampi umta, thuhil theilou mihing, thuhil theilou innkuon tampi umta. Seminar bawl leizong I lungsimte uh kihong nawnlou ahizieh in Seminar in khietna nei nawnlou hi. Solkal nasemten lah a halaw tawh kituohlou in sum zang ziahziahta ua, Politician ten lah election sung a vote leina uh sumpi sui in, development nasepna diing a sumte tawpkang jelta. Pastor-ten a belamte uh ching lou, ashi chieng ua vui maimai pen Pastor nasep dan a ngaituo tamta hi. Innkuon ki-ittna leh innkuon nuomsa gen diing chilei Hattuom lamkai a zinei lai a buoi, a nupa ua ki-tuohlou, a nu-le-pa tawh zong umkhawm theilou Hattuom lamkai a tamtah zieh in pulang mite leh innsung a buoina neiten Biehinn lunggul nawnlou, sumdon-paidon atamseng zieh in taga-meithaiten zong Biehinn lunggul ngam nawnlou uhi. Tua kawmkal ah khamthei juaten gamkeeh, kumpi nasemten kumpite sum gu, I guhtheina chiet ua iguh uleh Zogam zong kigumang diing hita hi.

Zogam ah tambang bawl nawnsih vai ichi leh I innsung chiet uh enkol va ui, I tate chiet uh enkol va ui. Innsung ah pate’n pa-dan siem vai, nute’n nu-dan siem vai, hileh tate’n ta-dan hing siem thei pan diing uhi. Government nasemten neehguh uh tawpsan uhen len, Politician ten a halaw uleh allowances aneite uh chilou fund divert bawlda uhen len, contractor-ten nasepna diing a sum amuza uapat fair labor wage la in nasepna ma in asumte uh zang uhen len, kumpi office a nasemte in zong ahalaw ban uah neehguh bawl nawnda uhen len, teacher leh nurse a sepna zong sem nuomlou a mi semsahten zong a nasep uh kitawp vet uhen len, nampi sepaite zang a kideltuo sang in “Danbupi Thukhenna” zang in buoinate vengsah lei Zogam hing pallun pan diing hi. “Thukhenna dih tui bang in luongsah unlen, tualeh dihtatna khu tuipi hattah bang in luongsah zaw un” chi in Zawlnei Amos in Pasian thu na taangkoupi hi. Tuami ahi Zogam in a taahsap!

I zalenna uh zahsiem in, Pasian deidan tawh kituoh a deiteel thei diing in hamsa talezong panla va ui. Tuazieh in hun a um laipet in eima leh eima ki-itt in I mailam hun diing ngaisut kawm in nasep/laisim ah hakat vai. I tu ga att chiet diing ihi uhi. Ama leh ama ki-itt theilouten a innsung a itt didan umlou a, nampi a itt didan umtheilou a, Pasian a itt didan umtheilou hi. I hun neilai pet in I deiteelna leh zalenna uh zahsiem va ui, I haichi tu uh aga att hun hing tung diing hi.