INTELLECTUAL PROPERTY LEH ZOU MITE
Khai Minthang Samte MA, MBA
Fort Worth, Texas
November 19th 2015
Intellectual Property (IP) ichi chieng in "Property that results from original creative thought, as patents, copyright material, and trademarks" chi inDoctionary.reference.com in akhietna bawl hi. A umzie ahileh mihing khat ahiei company ahiei in koima thei ngai nailou pilna, thumuna, vanzah aneite uh hunchiem bangtan amakhat koiman lahpieh lou a ajaljou theina diing ua kumpi in a kepbitpieh ahi hi. Tami Intellectual Property Right kichi hi. IP liendeute ahileh Patent, Copyright, Industrial Design Rights, Plant Breeders' Right, Trademark, Trade dress, Trade secrets chite ahi hi. Zogam a ithei seng nailou diehte khat-le-ni envai:
Patent: Mihing khat in siltha khat a mukhiet or bawlkhiet leh tuami sil tung a thuneina kumpi in abawlpieh hi. Patent a minkhum theina diing in sil thum kisam hi - a tha hi diing (new), taangpi theisa hilou diing, (not obvious) leh nasepna a zahthei ahi diing (there needs to be an industrial applicability) chite ahi hi. Tambang silthate khu kumpi in amukhetu/te a diing in kum hunchiem tan khat kepbit pieh ua, midang in copy theilou, zuapieh theilou, lahpieh theilou diing in kepbit pieh uhi. Tami in siltha mukhetu a diing in mukhiet/bawlkhiet/gim thaman (incentive) pie a, sui/sep thanopna (motivation) zong guon hi. Minthanna ahiban ah sumnaah zong hithei hi.
Zogam economy hoitheina diing in innovative idea kisam a, mipilten nasatah a igam tawh kituoh a neehsuina leh vanzah hoizaw bawlkhiet/mukhiet diing kisam tahzet hi. Tangkum (khangluilai) lai a vanzahte tawh tuhun economy kidinte jou nawnlou hi. Apilten i gam a diing ngaituo vai in, zingkaal-le-nitaah ann ne a, luphun chia lumten mipilte thugen ngai vai in, zuisawm vai. Zogam ah pillou tumtah koima dong nuomlou, theilou tumtah mite thuhil nuom kitam deu hi. Mipil-misiem-mihau ineite aiipi mittum bangzel uhi. Aziehpen amit uh ang ha ua, kal ang suon sawm chieng un honkhat in aaipi mit singzum tawh na dawtsawm jel hi.
I laibu bawl sunsunte lah Zou nampi pulang kaan umlou, ilaphuo sunsunte lah Zou nampi gamgi kaan um tahtah lou... Paupu movie maimai hiva e Zou nampi gamgi kaan. Tamte khu i neehsuina diing, i hausatpi diing, i minthanpi diing la...
Industrial Design Right: Tam pen zahtheilou a duthusam maimai hilou a nasepna a zahthei diing a kibawl design ahia, 2-dimensional, 3-dimensional ahiei colour pattern khatphot product bawltheina diing (to produce a product), nasepna vannei (industrial commodity) ahiei khutsiem-silbawl (handicraft) china ahi hi. Ann-neeh bawlna khawlpi, puon bawlna khawlpi, vahzahlete bawlna khawlpi chite ahi hi.
Tami pen ah Zogam in kisuonpi diing kineilou hi. Louhawna vanzahte kizahpatna kum 1000 vaalta diing a, kiheng joulou hi. Puonbawlna, annbawlna inei sunsunte technology tha tawh hen malah in "Old Tech/Handicraft" kimansuo nalai hi. Sum ihau zieh a "khawl" leh "van" kilei hilou in abawldan itheilou leh a technology ineilou zieh ua kilei hizaw hi. I mot zieh a kizawng mo, izawn zieh a ki mo? Anini a... Khat teng bang in "rationalize" sawm nalai... Bang a kilamdang ngeng-ngong ei?
Plant Breeders' Right: Tami tup thupi ahileh haichi ahiei singnou gawmkhawm a singnou tha khat siemkhiet china ahi hi. 1977 kum in Max Planck Institute for Developmental Biology in Tübingen, Germany ah Pomato kichi singnou tha khat a hui a aalu (potato), akung a tomato ga singnou tha bawl ua, 1994 in Koln mun ah gasuo uhi.
Plant Breeders' Right: Tami tup thupi ahileh haichi ahiei singnou gawmkhawm a singnou tha khat siemkhiet china ahi hi. 1977 kum in Max Planck Institute for Developmental Biology in Tübingen, Germany ah Pomato kichi singnou tha khat a hui a aalu (potato), akung a tomato ga singnou tha bawl ua, 1994 in Koln mun ah gasuo uhi.
Zogam ah horticulture lam habawl lei I gam tawh kituoh hi. Aleitang inei a, bang haichite bangchi bawl diing chi pilna kineilou hi. Ka Pu damlai in "cash crop" bawl diing thanuom hetlou hi. Azieh - siinglei bawl in bekan lei bawl lei zong ineeh thei diing lah hituon lou a, bulei ma bawl lei buoibuoi ngai nawnlou a ineeh imu diing ahi. Nice analysis, but not innovative. Ka Pu hunlai in annkhing-tuibuuh na kisam ngailou uhi.
Trade Secret: Tam pen "A formula, practice, process, design, instrument, pattern, or compilation of information which is not generally known or reasonably ascertainable, by which a business can obtain an economic advantage over competitors or customers" chi in kichiemte hi. Coca-Cola company ah a trade secret (Coca-Cola a halpi uh vanzah) uh keem mi ni (two persons) maimai um uhi. Tuate gel pen munkhat a umkhawm theilou, zinkhawm theilou uhi. Khat in accident atuoh a shina atuoh lezong khat pen um teitei diing chi deina hi va-ia hi.
Keima ngel in zong Sushi chef a tomkhat kana sep sung a kathei "Special sauce" kichi a, a ingridients ang kidoh chieng in "Trade Secret" kichi hiau hi. Tami sauce khu midang sauce tawh kibanglou in miten duthei mama ua, tuami sauce tui zieh in customer kimu suoh hi. Tami ahi "Economic advantage over competitors or customers" kichi.
Zogam ah trade secret chi diing um ngeng-ngong lou hi. Loubawl chieng a mang kihalna munte meivam zieh in leihoizaw chitevel i trade secret uh hiva kachi. Trade secret chi gen thada Zoute pi secret keem theiloute kihi leh kilawm hi. Thuguuh thei masa a genkhe masa diing kitu mawh in, guoltung tuonna khat (competitive advantage) dan a ngaisut. I competitive advantage uh hinpi leh hausatpi sang a kishipi jel... Ahin, michingkam leh mipilte tampi taangpi-taangta vaihawmna lamkai a ang um chieng un Zou taten competitive advantage a dihtah in kizangthei diing hi.
Intellectual Property Law: Silsuite suidan in Intellectual Property Law in siltha mukhetu leh taangpite a kibang in meetna or manphatna pie hi chi in suikhie uhi. Siltha mukhetu in taangpi mai ah minthanna gentahlou hun chiengtan sung sumnaah a aneithei diin in kumpi in venbit pieh hi. 2013 in United States Patent & Trademark Office in $5 trillion manpha diing Intellectual Property khu US economy ah um in chiemte a, tuami in America mihing 18 million nasep guon in chiemte hi.
Tami dan botsete gawtna kumpi in nei chiet hi. Patents, copyright, leh trademark bawsietna khu infringement kichi a, trade secrets bawsietna khu "misappropriation" a, agamkai, a mawna umdan leh thuneina huong dungzui in civil leh criminal case in peithei hi. Gimpipi a mukhiet/bawlkhiet khat kumpi ahiei migilou khat in hing lahpieh leh mailam hun ah tuabang a silsuina koiman thupise nawnlou diing a nasep nuomzaw, hoizaw, manlangzaw, kichingzaw, leh tuizaw kibawl lou diing a "Economic growth"chi umthei lou diing hi. Inventor-te ahileh "Economic engine" ahi uhi.
President Barack Obama in zong a laibu bawlte "Audacity of Hope" leh "Dreams from My Father" kichi apat in tutan sum muden nalai hi. Tam pen "Royalty" kichi hi. USA a Publishing company-te zong nasatah in sumsuina in zang ua, mipil khat laibu bawl a publish pieh ua, New York Bestselling Book ahiei NY Bestselling Author ahinah leh sum tampipi meetjel uhi. Adolf Hitler in a laibu gel "Mein Kempf" kichi apat in ameet a damsung a aneeh thei ban ah a shinua in zong bei nailou in tuami laibu zuana apat in sum kichi mawng mawng khawllou in lut den chin tunai a Documentary movie ka et khat ah gen uhi.
Kei zong laibu bawl lunglut ka hi zieh in Publishing company-te kana houpi sam hi. Thanuom tazen uh... A umdan ahileh ken laibu khat diing manuscript nei, tuami manuscript khu Publishing company-ten hoitah a ang etpieh diing uh, bawldih diing teng keima phalna tawh bawldih ahijou chieng a publish diing uh, advertise diing uh, zua diing uh, buoipi diing uh, tuami laibu apat a summute a percent a kihawm diing chi ahi. Kei ang pieh diing pen uh "Royalty" kichi hi. Kei buoipi ngai sese nawnlou a ka damsung ahiei laibu apat a summu aum sung teng kei zong summu china ahi hi. Royalty pen kihou siem dandan in ki-nga a, ataangpi in 10-25% hideu hi.
Ei sung ah article kigielte a gieltu phalna umlou a kisuosawn, khatteng bang midang khat in ama gel dan a amin ana koi chizong um nalai hi. Tam eima loupi eima dan a bawl, eima gel loupi eima gel dan a bawl chite ahia, court tuntheina leh sum lieuna leh thong kiet theina ahi hi. School-te ah zong kihazah mama a, research paper gielte khu "Plagiarism" chiinglou diing in kichiemna kinei masa hi. University changkang deute in "Turn-it-in" kichi khat ah submit sah ua, tuami software in midangte laigelsa bangza kihal chi leitung bup database ah suijui ngal a, submit thei masang in percent bangza original leh percent bangza midangte gensa kila chite hing tahlang hi. Midangte gensa a lahsawnna umloute (quotation) khu "Plagiarism" kichi a, “academic dishonesty” zong kichi a, school apat nosuo theina dan um hi. Meltheite khat tami case in school/university apat kinosuo a, dapihuoi mama lezong gen diing bei hilhel hi. Ei ate tawh kikhe mama. Pasian thuzuite lah hisamlou ihi chiah, Pasian awite (mei/nisa awite dan a) ihi chiah ahichi diing ma hi chimaivai...