Mahni ki-toudelzou Khanglaite
(Self-supporting Youths)
- Khai Minthang
United States
(Tami article khu April 09, 2004 a Florence, KY a ka umlai a kagel ahi hi)
Thupatna: Tami thulu a igen bangin I teenna Zougam ah khanglaite mahni ki-entoudel zoulou leh ki-vaihawm zoulou tampi aum hi chi thei lei ahoi diing hi. Midangte a diing gen thada, eima leh eima zong ki-toudel zoulou leh ki-vaihawm zoulou in I um ua, mite masangah I ki-liansah ngam nalai uhi. America a khanglaite ka mudan in amau leh amau kitoudelzou leh ki-enkolzou khanglai hi un kamu hi. Munchin ah mizousie mahni ang masiel in a ki-um a, hinanleh America khanglaite ang masielna leh eite ang masielna kibanglou deuin ka mu hi. Amau ahoi langa ang masiel in aum ua, eite pen aselang a ang masiel in ium uhi. Mimalsil (Private+ism) chi khu alian mama a, amau leh amau a ki-hepi ua, a ki-toudel ua, a ki-vaihawm uhi. Amaute apat eite’n zong mahni ki-toudel dan leh ki-etkol dan simmun inei thei khahleh china tawh tam article kang gel ahi hi.
Khanglaite: Zougam ah khanglaite khu ataangpi a genin kum 14 apat in kum 35 tan vel hi diing ngaituo thei in aum hi. Presbyterian Hattuom danin khanglai kichite khu kum 14-40 kikaalte ahi hi. Hilezong, mi tamzawte ngaidanin khanglaite khu kum 14 tuom apat zinei masangta’n chi ahi. Bangtenghileh, “Khanglaite” kichi chienga ama lungsim a “Kei zong khanglai kahi” kichi theite zousie khu khanglai himai leh hoiva kachi a, tuadan ngaituo zou nawnloute khu naupang, khanghaam leh teehsie ahita uh chilei a kilem in igen nuompen tawh a kituoh zaw diing in ka ngaituo hi.
I naupanlai apata inu leh pate’n ang etkol uh ahia, tuta’n ang etkol zing nalai uh ahia, eite tha neeh kaal a ngahla mama uhi. Laphuotu khatin, “Bawi aw hing khang mengmeng aw, pam a tuoi dawng hing bang aw, pama tuoi dawng nangbah chieng, nutha heng patha heng aw, bawi aw e!” achi hi. Eite Pasian hepina leh nu leh pate kepna jaal in khangtou hiel hiel in, nutha hengthei patha hengthei ing hi chieng un bang ichita uoi? Gentam angai sih maw! Laisimte lah ki-laisim sah, nasep ama sep diing leh diinglou chite ama kipe tawm, a chawmtu anu apa ki-theimaw bawl chite ang umtouta hi. Law ihing nei chiengun Zu neeh sa neeh chite kipan ngal, inn tung ha, lamlai a khawl in bawlthei, neehthei, dawnthei te bawl, ne leh dawn tadi chite ihi ua, I khankhiet meng meng diing ngahla leh I laisimna diinga khosa paankai zen a hing chawmte khu muolmong en I bangsah zel uhi. Laisimloute lah ki laisim lousah in anop dandan un hawi diang diang lel. I naupan laia I Nu leh Pate’n ikhan khiet diing ang ngahla luot luot uh hinapi’n ing khanlet a khanglai minvaw thei a ing um chiengun I khankhiet diing ngahlate khu I khan law diing muolliep in aumta uhi. Nu leh pate sepsa ne ihilam theilou in asemtute tawpeeh ek, phunsan ek, vo ek, sat ek, bawl ek, me kuong bu kuong peeh ek, Nu leh pate lamsa innsung a nu leh pate phunsan a kitom ngam ek khanglaite itam taluo hi. Lawsang leh sanglou khanglai hita lei zong eima leh eima kitoudel zoulou in I Nu leh Pa sepsa a kinga nga mai, eima kitoudel zoulou in zi leh pasal ihing neita ua, ei lunggimna hilou in Nu leh Pate’n I zi, I pasal leh tate nangawn ang vahpieh uhi. Tambanga ing um khawm lemlum chiengun kituoh dieldiel chite ang mangthang hiei hieita hi. Innsung kisie in inn ihing tuonta ua, bangma experience neilou chitah “Ui maw baangphu kha” ibangta ua, a kikhelta a, tuami’n I hinkhuo ah nopna leh kipahna ang pe theita sih hi.
Mahni ki-toudelzou Khanglaite: America a khanglaite khu a ki-toudel zou khopmai uhi. A ki-toudel zouna diingun nasep leh silbawl a hanchiem thei mama uhi. Mimal sil a ngaisang mama ua, vannei khat phot ki-kop, ki-taan chite anei kohl sih uhi. Innsung vanzah leh establishment a ki-taan him him diinga kibawl te chilou sil zahkhawm leh ki-taan chite anei sih uhi. Ki-khelai, ki-salai chite aneitam sih ua, aum le zong lawm ki-ngaite ahi hamtang hi. Khatvei Mall khat a nungah khat leh tangvaal khatin ann aneh na ua a ann uh alei lai un a nungah nu’n, “Tuapen zong order ou” achi leh a tangvaal pa’n, “Tuami order na diing in ka sum aching sih” achia, “Keima’n tuapen man pe naveng” a nungah nu’n achi a, nuizat huoi lah kasa a, alang khat a lah kichien kasa bilbel hi. Tualeh, vanleina a sumzah kisam ahiei van aleina ua Dollar khat leh ni ahiei a seki makhai achinla chiengun a kipanpi ua, panpi a umte khu a zumthei mama uhi. Sum athawn in a pawtsah sih ua, a free zong aum sih hi. Tui noukhat nangawn a kilei tazang hi.
Eilang tawh itekaah chiengin a kilebul in kathei hi. Thugentu kazahna a gen khatin, “Khanglai khat janglou kai a kilaw in, busuon zou a a thalaw zousie alah zou in a nungahnu tawh Lamka ahaw ua, a nungahnu’n a kawh zousie a leipieh ziah ziah a, ni khat sungin janglou kaina a alawkhiet sum zousie azang mang hel hi” chiin agen hiel a, tahsan diing lah hamsa kasa a, tahsan lou diing lah pulpit a ki-gen ahijiehin hithei kasa tuonsih hi. Eite tambang dan hii’ e, guai!
Bangchiin pan ilata diei?: I hinkhuo ua diing in tup leh ngiim kichien nei va ui. Naupan hun pen eima leh eima ki-enkol zou nailou ihi chiengun I ki-toudel zoulou pen ahi diing ma in ngaituo vai e. Lunggel thei a ing um chiengun eima mailang diing gel vai in, Nu leh Pate sepsa ah kinga nawn sih vai. Na semvai in, sum law vai in, sum zahdan zong kisin vai in, sum kholdan zong kisin vai. America a naupang mama I chite’n zong amau mimal sumbawm a kinei lingliang uhi. Sumte pen a Nu leh Pate un ahop uh hinanlezong amaute sum zeehdan a kisinsah pai uhi. Eipawl pen innsung sumbawm khat kizahhuon in, sum kilawhuon lou chite ihi uhi. Sumtuom inei ngei ua, neeh leh taah lah ne buang taa buang ileisawm sih uhi. Tamlang (United States) ate penin sum tuom anei ngei ua, amau van diing a kilei chiet ua, amau leh amau kitoudel in sum nget chite abawl sih ua, inn ah zong ann ahuon tamsih uhi. Car, Phone leh apoimaw dangdangte uh a kinei ua, sil kizahhuon chite atam sih a, umsih chilei zong ikhiel talawsih diing hi. Eite pen innsung khat gen thada, vengsung khat lawpi, seu, cycle, etc. etc. I ki-zahhuon ua, asiet chiengin aneitu alieu law ek zel hi.
1. Nasep kizumpi lou in naseplou kizumpi zaw vai: Nasep diing umlou chia innsung leh kholai vah vah chite itam uhi. Nasep khat teng ei sep diinga ngiem taluo, tuate sep diing izum phuat ua, sum neilou pa/nu ihi lel ua, aga pen akha mama hi. Nungah leh tangvalte’n zong nasem lou a kisum hel kijaan hel chite chingsih lei eima hoina ahizaw diing in ka gingta hi. Tamlanga sep diing neilou a jol vahte khu a kihepi hi. Ama’n na asep nuomlou hinanleh mite ngaidan in mi thasie, mite’n nasem diinga aguoi ngamlou uh chisim pien in ngaidan a kinei mawh hi. Lawm ki-ngaite bangin nasep kawm a kihel chite abawl uh ahi tazang hi. Minute bangzat ahiei khat teng tawldam (break) hun umzel hiven, tuahun a lawm kingaite bangin ki-mu hun a anei un, mite mai a ki kiss ek, kikawi ek chite bang ang bawl chiengun ahun uh a homthaw pieh huoi mawh hi.
Eite’n igam ua nasep diing umlou a I ngaituo lai un Kolte agam uh nasep diing umlou tahtah na mun apat eite gam nasep diing umna chiin ang kuon uhi. Lamka sung maimai entalei local mite sangin Kolte sumsui atam zaw de aw chithei in aum hi. Kolte nasep kizumpi lou in asep thei khat phot uh asem mai ua, sum tampi a kilaw ua, tuate Bank ah koi in kum nga kum guh sung a kikhol zou chiengun igam uapat alamkhiet uh sumte tawh agam uh ang zotsan uhi. Tua nasep simmawhuoi pen semte khat na chiemte unlen a nasepzou uh ahiei Nipini (Holiday) chienga phone ang bawl chiengun na en ulachin a innmun ua phone kikoi leh sildang tampi um ahidan theithei in aum hi. Eite’n Kolte sep sanga hoizaw leh sangzaw imuzou sih uleh bang diinga Kolte sep banga sem lou? Tamlang ah mite nasep a kizumpi sih ua, naseplou a kizumpi zaw uhi.
2. Igam ua nasep imu zousih uleh gamdang pawt vai: Eima teenna gam ngaw ngaw a nasep imu zou sih uleh vang a lungkham huoi ahi hi. Hinanlezong, igam a nasep izum leh state dangah pawt in nasep sui va ui. Laisimte zong ki laisim sah lou in nasep khat phot sem diing in mansa’n umzaw lei sum inei zaw diing uhi. Siemna sangtah nei a, unemployment problem zieh anasep mulou a umum mai sangin septhei khat phot semlei sum mu ihi diinga, I qualification tawh kituoh nasep imu chienga sep theilou chi ahi tuon sih hi. Etsahna diing in, Bangalore ah Manipur singtanggam apat mite kuonin Security chite leh nasep tuomtuom amu zel uhi. Hotel leh Restaurant chite ah zong nasep amuzel uhi. Lamka a nasep imu zou sih uleh Imphal ah Ricksaw hawl vai, Hotel leh Restaurant ah sem vai, sep theithei sem vai. Nasep bei chite umlou diing ahia, i sep utte leh i hina a kituohsih chi manthu ahi zaw diing hi. Ahithei leh abawlthei deute’n gamdang (Abroad) pawtsawm vai. Nasep thei thei semvai.
3. Bank a sum kholdan kizil vai: Khanglaite mimal ki-toudel zoulouna a ajieh lienpen khat a kathei khu sum kholna ahi hi. Sum isui ua, sum ilaw ua, hilezong I kholna a kichetlou ziehin I kholthei tahtah sih uhi. Sum ilaw zou masah ilawzou nukhiate khu Savings Bank ah koi vahiau lei sum ing neitheita diing uhi. “Tawm taluo, zumhuoi giap” chisih va ui. Sil zousie a kipatna tawm/neu ma ahi hi. Tamlangah naupang a I ngaituote’n zong Bank Account a kinei lingliang uhi. Savings account, checking account, Credit Card, Debit Card, etc. etc. chite a kinei chiet ua, tuate apat azang uhi. Kum 18 apat atunglamte tuabanga Bank tawh kisai lai/card neilou umsih chileng ka chikhiel khol sih diing hi. Sum amu masah uh, amu nukhia uh Bank a akoi chet chet uh ahia, tuana pata azah zel uh ahi hi.
Thuzawna: Tamna patin Khanglaite’n bang zilkhiet inei diinguh mimal khut a kinga ahita hi. Igamsung uah sep diing aum a, eite’n eite sep diinga kilawmte isem nuom sih ua, ibat phahloute leh itun zoulou na nasepte sep isawm zieh un Khanglaite I ki-toudel zou sih uhi. Nasep ah kizumpi lou in sum muna diing ahi a, dan in aphallou sil zuah leh sep ahilou pouleh nasep imu khat phot sem lei ki-toudelna ang nuom tuom pai diing hi. Inman a nasep imu sih uleh gamdang ah pawt va ui. I sum neiza sanga tamzaw zang sih vaiin, gimtah a i lawkhiet sumte leh thamante amanphatdan ithei diing uhi. Khanglai leh zaitha hatlai ihi petin i teeh nua, vuoi nua chienga diing ngaituo vai. Khanglai denden diing ihi sih uhi.