Monday, October 19, 2015

LAMKAI DIING A KISINGSA

LAMKAI DIING A KISINGSA

Khai Minthang Samte MA, MBA
Chief Editor, Zojam Magazine
Fort Worth, TX


Ka nasepna diing a interview kabawl lai a dohna khat “If you are certified P&C Insurance Agent, why don’t you have your own insurance agency?” chi ahi. (Texas state sung a property and casualty – eite thei deu diing in auto, home, commercial, business insurance zuathei diing a license nei ka hi) Ka ut mama a hilezong a sumpi, network, customer leh experience ka nei sih hi. Ka dawnna khu a tung a thulu kipe bang in ka dawng hi – “I want to be the tail of a lion for now than the head of a cat.” Themkhat kikum vai:

Eilangte ngaidan in nasep khat phot ah alu hi diing ki-ut chiet hi. Kei zong ka ut mama hi. Hilezong kei utna pen President/Chief Executive Officer (CEO) khutdaw leh zawngpuong sang in President/CEO sum a billion a kizahna company ah ka ut sese a, hattuom mising 10,000 tan teitei kipawlna a Moderator/President/Executive Secretary ka ut nalai hi. Tuazieh in tutadi a amei (tail) a kipat khawh kasa zenzen sih. Eilangte pen “Sakhi thatlou ngaltang tum” kichite deudan in President/CEO a kipat pai diing ki-ut mawh hi. Ki-ut sengseng alu hitheina diing ahi pouleh chi in organization leh church meng nounou kipan liuleu in a lutang kihi chiet liuleu a, koima thulahlou in kihisah mama chiet ve sam hi. Tuazieh in igam khu “Land of Presidents” na kichi va-ia hi.

Tambang a President/CEO tampi teenna khuo leh tui pen pucca road maam jitjet, building thupi tahtah leh huong landscaping hoitah a kibawl – swimming pool, gym, golf course, security camera CCTV leh gari a gari mongmong zong Ferrari FF, Cadillac Escalade, BMW, Mercedes Benz, Toyota Highlander, Audi, Lexus, Bentley Continental GTC, etc. chite umna diing hileh kilawm hinapi annneeh kham joulou, innteen-louteen piching lou leh President leh CEO khutdaw kitam mama nalai hi. Phaituten (Phaitu, Burma a Zo khuo) a thusim kholloute uh masang a “Chi” a telsah dandeu ua “Chi President” chitawh kibang kasa. Kihausah bai deu, kipilsah bai deu, kichetheisah bai deu hilei kilawm kasa hi. Pu Aloysius T. Nehkhojang in agen, “I hichi loutah in hichi sih vai” achi pen dih mama hi.

John C. Maxwell, leadership laibu tampi gielpa in, “Leaders are not made in a day, they are made daily” achi hi. Laisiengthou isim chieng in Mosi Pasian in a mipite pui diing a zah masang in kum 80 (Pharaoh innsung ah kum 40, Median gam ah kum 40) training pie hi. Joseph hinkhuo isim lezong tuabang ma nahi hi. Pharaoh khutnuoi a dinmun sangtah amu masang in gentheina tampi na thuoh muolsuo hi. Government nasemte in zong promotion leh department lutang ahina diing un service kum tampi nei masa uhi. Tuami in siemna, theina, pilna leh lawm-le-guol tawh back-up pai hi. Eimiten ahun ki ngahla mama a, innsung a vaihawmna na-ngawn zong ngahla in nu-le-pa delkhie kitam mama hi. Nidanglai a Zou innsung pichinna ahileh pi-le-pu apat nu-le-pa in tate khu pilna leh ngainate na pesawn ua, na guide ua, na train den uhi. David Israel-te leeng a apan masang in belamte aching a, a belamte loudawnna mun, tuihing dum kihkiahna umte ah koi zel a, asuse diing vomte, kamkeite, humpite apat in ana hundam jel hi. Tangvalnou ahilai in Israel-te simmawpa, leengpa Saul nasan in zong a giin, Goliath ana jouta hi. Tuajou in leengpa Saul Satan hagau in a buon chieng a ginglawm tum diing a pansah hinapi Saul in thasawm zing nalai hi. A tawp in a taimang a, Saul in sabeh in abeng nalai hi. Ataimangna ah mi tampite makai ang sem a, Saul ngel tha theina hunlem mu napi Pasian sesa chi in lamkaite tung ah khut ha ngamlou hi. A leadership style thupi mama a, leengpa a apan masang in zong lamkai thupi ana hita hi.

Ka gen utpen tah hing gen vang: Pil nailou pi kipilsah nai sih vai, hau nailou pi kihausah nai sih vai, chithei nailou pi kichitheisah nai sih vai, vaihawm thei nailoupi kivaihawmthei sah nai sih vai. Paupu film ate dandeu hileh “Nang leh nang zong ki-en ve” chi zong zil vai. Alutang diing kitutu lou in, nuazui dan kizil masa vai in, siemna, pilna, network, sum leh experience inei chieng un Pasian in hing lamtou veve diing hi. Meitan khu koiman law akhu ngaisih a, muoltung a khopi koiman a seelmang thei sih hi. A lutang (President/CEO) diing a kilawmte ma a lutang ang hi chieng un kilawm dieh sese a, mipi zatatna kitang pan hi. Gangteten jukham khatteng amu chieng ua, “UZO-ten President diing in dei ven” achi uh hi nawnsih vai. Kizil va ui, kisin va ui, kikum va ui, kipatattuo va ui, kithehtuo va ui, kitemtuo va ui, khangtou khawm va ui.

Passive competition leh cut throat competition hilou in active competition lamsang ah kidemzaw vai. E.g. Laisimna, Competitive exams, job market, dan a zinei-pasal nei ah, laibu-Laisiengthou sim lam ah, thumna lam ah, ittna lam ah, lungkimna lam ah, lemna lam ah, thuohhatna lam ah, lungneemna lam ah, hoina lam ah, gin-umna lam ah, zaineemna lam ah, kidehtheina lam ah, silhoi bawl lam ah, sienthouna lam ah, dihtatna lam ah, ginumna lam ah, chitahna lam ah kidem lei pen active competition hithei pan diing hi. Mi lawching khat vattan diing, mi lampi khat khahpieh diing chite pen eima I ngiemseng zieh a keisang in sangjova chi jauna zieh ahi hi. Pil in, siem in, hau in, Pasian thei lei pen koima dem diing umlou a, ang kidem lezong “Saipi lampei” in kipei lel diing hi.

Active competition tup thupi pen eima-le-eima kidemna ahi hi. Ziani sang a tuni a pichingzaw diingte ihi ua, zingchieng a itup uh tuibang tung diing ahi hi. Kumpiten “Five Year Plan” kichi kum nga sung geelna nei ua, tuami geelna ah tup-le-ngimte luikhie uhi. Tuami a tangtun jouna diing un panla uhi. Mihingten zong Five Year Plan, Ten Year Plan, leh adang dang bawl a, suhpiching ahina diing a sep, zil leh kipat ngai tahzet ahi hi. Planning bangma neilou hinkhuo khu hintaah hinkhuo hilou hi. Christian-ten Everlasting Plan nei ngai nalai hi. Tua ahilou leh leitung huilan in ang taimang kha diing hi. Nidanglai 1990s lai a meeltheite khat hausa sim mama a, tualai in lakh khat veel nei hi. Innmun hoitahte Rs. 20k – 30k matlai ahi hi. Asum invest/khangsah lou in keemchimit a, tuni chieng in innmun khat zong lei jou nawnlou hi. I pilna leh siemnate zong tuama bang ahi hi.

I Zou ngainatna uh thupi thei mama hi. Khantou diing ki-ut chiet a, hilezong I panlah dan uh pen passive engagement ahia, kikhelna hing tuna diing in active engagement kisamzaw hi. Facebook tan a ngaidan hoipipi genten passive engagement leh active engagement itheitah diing uh gintat huoi mama hi. Dalai Lama kung a Chinate silbawl Tibet ten bangchi thuhkia diing chi adohna uah “Active Engagement” recommend bawl hi. Ka Professor khat uh Dr. Calhoun in “If you don’t like the way they do, get involved” achi khu thupi kasa mama hi. Gensie-sie lou diing, eima ki involve diing chite khu passive engagement leh active engagement ahi uhi. Active tah a ki-involve diing, lamkaidan kizil diing, amei a pan angai leh pang phot diing, khatvei chieng a alu a ipan chieng a siemna, pilna, network, sum leh experience nei jouta diing in effective leader ihi ban ah productive leader ihi thei diing uhi. “Leaders are not made in a day, they are made daily.”
################ Aug 13, 2015 #################

Na Zalenna Zahsiem In

NA ZALENNA ZAHSIEM IN


Khai Minthang Samte MA, MBA
Chief Editor, Zojam Magazine
Fort Worth, Texas


Ngaituo masah diing: “Na thu in siemtansah in na um diing a, na thu ma in siemlou tansah in na um diing hi” (Matthew 12:37)

Pasian in mihingte asiem lai in deiteelna neithei diing in phalsah hi. Eden huon a akoi lai in zong deiteelna tawh koi a, thuhun khat bawlpi hi. Tuami thuhun ahileh “Singga jousie na nethei diing ua, hinanleh a laijang a sing aga na nethei sih diing uhi” achi hi. (Genesis 3:3) Sil jousie Pasian lemguotsa ahia, ei ma zieh a Pasian silguotte kilamdang thei diing ahisih chi pawl zong um veve hi. Tami kinielna khu Predestination vs Free Will kichi hi. Pasian in pien hun diing lemguotsa, khankho diing lemguotsa, shi hun diing lemguotsa leh sil jousie lemguotsa a um chi ngaidan ahia, alelang ah Pasian in mihingte zalenna zatatpieh mama, ganhingte bangmai a asie-apha theina neilou a bawllou in, sie-le-pha theina kichientah pie in tuami in I hinkhuo uh hing pui hi chi ngaidan neipawl zong umkia hi. Tuami sie-le-pha theina khu Pasian awsuo zong kichi a, a thuhun kemtu diing in Laisiengthou inei uhi. Laisiengthou a ki-nga louten sie-le-pha theilou in amau deidan khu adihpen dan in ngaisut uhi.

Pasian silbawlte khu mijousie a diing a hoina ahi hi. Etsahna: Nitaang-hataang kichite khu a neitu umlou, leitung mi jousie a diing a Pasian silthawnpieh ahia, hui leh tuite zong tuabang ma ahi hi. Leitung zong tuabang diing a Pasian in asiem hinapi mihingte huoihamna in leitung kikhenthang sieng a, minamte zong kikhenthang sieng a, gaal- le-sa a kinei in mihingte kidouzah sieng uhi. Hundamna zong mijousie a diing hinapi eima tuom a diing leh midangten a neitheilou diing uh ki-ut mawh hi. Leitung minautaangte sang a standard sangzaw diing a leh Pasian siempu hina tawite nasan in zong Pasian in a huopjoute huopjoulou vevaw hi. Tami pen tuolkie hinkhuo (fallen nature) – Eden huon a Pasian thuhun apat tuolkietna, kichi hi. “Mi piengtha dihtah” inachi lengte uh Pasian in a huopjoute huopjou deute leh Pasian hinkhuo tahlang deute ahi uhi.

Zalentah a na thuneina zang diing in Pasian in ang dei hi. Zalentah ichi chieng a koima khamna/suhbuoina umlou a china ahi hi. Mi khenkhat in zalentah in Pasian deidan bawl uhi. Khenkhat kia in a innsung ah ngaina kichientah in nei hi. Tuami khu family culture kichi hi. Innsung a pa in pa dan siemlou, nu in nu dan asiemlou chieng in tate a diing in zalenna zahkhiel bailam mama hi. Leitung ah sietna leh motna kizil ngailou a, hoina leh siemna kizil ngai mama hi. Naupangten zalentah a deiteel theina “free will” anei diing uh thupi mama napi, thuhun/thumeituh (guideline) aum lou chieng un mangthang ua, tuami guideline enkoltute a kichetlou chieng un zong mangthang thei uhi. Zukham kawm a tuami guideline enkoltuten a guideline uh enkol joulou uhi. Tangthu khat in, “Aaipi in a noute kung a, ‘bawite sawivah sih un’ chi leh ataten ‘nu nang hing tangvah phot lechin nanua hing zui va ung’ chi uhi” kichi ngai hi.

Laisiengthou in “Naupang khu a hindan diing zilsah (train) in, tuachin a damsung in a manghil sih diing” achi hi. (Pro 22: 6) Tam pen hil (teach) maimai hilou in zilsah (train) diing ahi hi. Teaching (hilthaw) leh training (zilsah) in kikhietna tampi nei hi. Hilthaw ichi chieng in athu a genthaw lam kawh hi. Zilsah ichi chieng in genthaw mai hilou in nasep a zong lahsah diing china ahi hi. Ka nasepna mun a training umzie a hilchetna khat uh hing tahlang vang – “Explain to him, demonstrate to him; have him explain back to you, and have him demonstrate back to you” kichi hi. Tami china ahileh “Amapa kung ah hilchien in, amapa masang ah semkawm in hilchien in; amapan (na thu hilchette) nang kihilchien sahkia in, amapan (na sepkawm a na hilchette) a sepkawm in kihilchien sahkia in” china ahi hi. Tamteng nang bawldan leh ama bawldan a kituoh chieng in zilsahna (training) a manta hi. Nang na get diing teng na get zatzat vang in, a limching a na musah sih leh muna apat a siemzilte (visual learners) a diing in bangma kilamdanna aum sih hi. Tuazieh in thupil in “Sermon thupipente khu genkhiet thaw ahisih a, hinkhiet thaw ahi hi” (The greatest sermons are not preached, but lived out) ana chi hi.

Laisiengthou in “Aw khanglai, na khangdawnna ah kipah inlen, na khangdawn lai nite in na lungtang in hing kipahsah henlen; na lungtang deidan dan in um inlen, na mitmu a hoi na sahna lamlam zui in; Hinanleh tami jousie zieh in Pasian in thukhenna ah hing zawpi diing achi chi thei in” (Eccl. 11: 9) nachi hi. Tami in a gennop pen ahileh na lungtang deidan jui un (Free will) nachi a, a guideline ahileh “Khatvei chieng a na tungthu uh hing kikhen diing” chi um veve hi. Tuazieh in “Zalenna khu a mawhna ahisih” (Freedom is not free) na kichi hi. Lekha sim, adieh a academic subject (outbook hilou) sim nuomsa mi vang mama diing hi. Hilezong, a nop in nopta sih leh kukaltah leh discipline neitah a sim vevaw mi um veve hi. Milawching ichite khu 97% kukalna/ponthawna tawh lawching ahi chiin thusui miten gen uhi. Tangthu gente in lamdil (khuombai) leh mesite kibah louna gen uhi – lamdilte khu nipi lai in ann kaikhawm lou in lamlam ua, mesiten ann kaikhawm uhi. Tua atun chieng in lamdilten ann neeh diing neilou in shi ua, mesiten a annte uh kineeh in tuatui akan tan hingthei uh kichi hi. Laisiengthou in zong mithaseten mesite apat in nasep kukaldan kizil uhen nachi va-ia hi. (Pro. 6: 6) I zalenna mongbei bang a izah leh mongbei hi hetlou in mong nei leh among itun chieng a aga ki-at veve diing ahi hi. Tuni a mi lawching ichiten a lawchinna diing un asun-ajan chilou a nasep ana hakat lai uh um hi.

Mi khenkhat in sietna atuoh chieng un a hindan luite uh etkiana neilou in hase mama uhi. Zu dawndawn in a tapa in zu adawn leh kaamsie kisa mama; a tate umdan diing zilsah lou, a tate khamthei a addict chieng ua kaamsie kisa mama; laisim hun a laisim peilou, mite’n nasep hoi pipi anga chieng ua tuate hi ut mama chitevel pen zumhuoi mama hi. Tunai in kikhailup hing thang mama a, dipkuot huoi a, hasiet huoi mama hi. Nu-le-paten innsung mawpuohna joulou, innsung a buoina tuohte counselling piehsawmte thulahlou innkuon tampi umta, thuhil theilou mihing, thuhil theilou innkuon tampi umta. Seminar bawl leizong I lungsimte uh kihong nawnlou ahizieh in Seminar in khietna nei nawnlou hi. Solkal nasemten lah a halaw tawh kituohlou in sum zang ziahziahta ua, Politician ten lah election sung a vote leina uh sumpi sui in, development nasepna diing a sumte tawpkang jelta. Pastor-ten a belamte uh ching lou, ashi chieng ua vui maimai pen Pastor nasep dan a ngaituo tamta hi. Innkuon ki-ittna leh innkuon nuomsa gen diing chilei Hattuom lamkai a zinei lai a buoi, a nupa ua ki-tuohlou, a nu-le-pa tawh zong umkhawm theilou Hattuom lamkai a tamtah zieh in pulang mite leh innsung a buoina neiten Biehinn lunggul nawnlou, sumdon-paidon atamseng zieh in taga-meithaiten zong Biehinn lunggul ngam nawnlou uhi. Tua kawmkal ah khamthei juaten gamkeeh, kumpi nasemten kumpite sum gu, I guhtheina chiet ua iguh uleh Zogam zong kigumang diing hita hi.

Zogam ah tambang bawl nawnsih vai ichi leh I innsung chiet uh enkol va ui, I tate chiet uh enkol va ui. Innsung ah pate’n pa-dan siem vai, nute’n nu-dan siem vai, hileh tate’n ta-dan hing siem thei pan diing uhi. Government nasemten neehguh uh tawpsan uhen len, Politician ten a halaw uleh allowances aneite uh chilou fund divert bawlda uhen len, contractor-ten nasepna diing a sum amuza uapat fair labor wage la in nasepna ma in asumte uh zang uhen len, kumpi office a nasemte in zong ahalaw ban uah neehguh bawl nawnda uhen len, teacher leh nurse a sepna zong sem nuomlou a mi semsahten zong a nasep uh kitawp vet uhen len, nampi sepaite zang a kideltuo sang in “Danbupi Thukhenna” zang in buoinate vengsah lei Zogam hing pallun pan diing hi. “Thukhenna dih tui bang in luongsah unlen, tualeh dihtatna khu tuipi hattah bang in luongsah zaw un” chi in Zawlnei Amos in Pasian thu na taangkoupi hi. Tuami ahi Zogam in a taahsap!

I zalenna uh zahsiem in, Pasian deidan tawh kituoh a deiteel thei diing in hamsa talezong panla va ui. Tuazieh in hun a um laipet in eima leh eima ki-itt in I mailam hun diing ngaisut kawm in nasep/laisim ah hakat vai. I tu ga att chiet diing ihi uhi. Ama leh ama ki-itt theilouten a innsung a itt didan umlou a, nampi a itt didan umtheilou a, Pasian a itt didan umtheilou hi. I hun neilai pet in I deiteelna leh zalenna uh zahsiem va ui, I haichi tu uh aga att hun hing tung diing hi.

Sunday, August 17, 2014

Ngaina-le-Ham Bulphu a Kivaihawmna Geelna


Ngaina-le-Ham Bulphu a Kivaihawmna Geelna

(Roadmap to Ethno-Linguistic Governance)

Khai Minthang Samte

Chief Editor, Zozam

MA (MBA Student)

Thupatna: Tammi thulu kagel diing lai in ka lungsim ah Zionist Movement ang kilang mun mama hi. Tambang a khanglui Isreal namten agam uh mansuo in leitung mun jousie ah suoh-le-sal a thezah in ana um uhi. 1948 kum in Israel gam tunding ahi kiata hi. Tammi "homeland" abawlna un siemna, pilna, hausatna, galhanna leh siltampi ana pekhie uhi. Agam a tengte hi in, leitung mun tuomtuom a umten nampi ngainatna jal in tutan in apantheina jousie uah pangchiet uhi. Tuazieh in Israel gam khu 20,770 square kilometers (Manipur sang a mengzaw - Manipur pen 22,327 sq km) hinanleh leitung ah siemna-pilna leh hausatna tampitah  nei mawh uhi. Leitung mun tuomtuom a um nan uleh Israel ahina uh kizumpi lou in, Jews and Gentiles chiin leitung mihingte jousie nam ni in khenkhe chet uhi. Israel tangthu apat zilkhiet thei diing tampi inei uhi.

Isreal-te bang in igam uh i-ngaina vevaw uhi: Laisiengthou isim chieng in Israelten agam uh a ngainat dan uh nielguollou in kimuthei hi. Jerusalem khopi bang manghil lou diing in kichiem ua, thumna anei chieng un zong Jerusalem biehinnpi lam nga in na thum vevaw uhi. Daniel in zong athum chieng in Jerusalem lam-nga in thumna nikhat in thumvei anei hi. (Daniel 6:10) Tuamabang in Israelten zong athum chieng un Jerusalem lam-nga in thumna nei uhi. Israelte saltaang a akipui lai un zong, "O Jerusalem, kang manghil leh ka khut zietlang in akhusiemna manghil henlen, ka lei ka dangtawng ah betden hen" chi hiel uhi. (Lapite 137: 5-6) Nehemiah in zong Jerusalem kisuhsiet thu azah tah in pona sengseng in tuolpuong ah khupdin in kap hit-hit mawh hi. Ama ua diing in Jerusalem khu a Pasian uh tenna, a kipatna uh, a tawpna diing un chiemte uhi.

            Zoten zong Zogam ki-ngaina vevaw hi. Leitung mun tuomtuom ah tung leizong ilungsim ah Zogam mangtheilou hi. Pu Zamkholien laphuo in: "Pupa sat gamlei a, ju-le-va aham in; Tulsing sang liimnuoi a, tongdam neem kisang in, Asung a damtui luong, singchin vachin in bawm, Muvanlai aleeng e, khovui ajam jijia, Pupa sat gamlei a. Havah aw, havah; nisa aw nisa; Pienna Zolei hingtaan in aw, thangvan sang a havah…. Navah bang in ka nam hing tanvah aw… Zo khan diing nakhuol na'n, Malai a pi-le-pun, igamlei asat uh, Khangsawnte akhuol na'n.Melma dougal sat u, dougal palbang nang uh, Alugu aphum uh, ka gam, kagam chi in, Ahinna apie uh" chin naphuo hi. Tambang a gam ngaina ihizieh un eite mama in Zogam ipuo sihleh koiman hing puosah lou diing chi kithei in Zote mama in Zogam ah innteehna nei lei igam hing hoi pan diing hi.

            Tambang a Zo milip in ipienna Zogam ingainat lai in Zogam pen Zo kho hausate a bang mawh hi. Zou khosatna gamte i-et chieng in hausa in leitang nei a, Zo mipiten leitang kineilou in Zogam ichi zong Zote a hilou in Zo hausate a bang giap hi. Tuazieh in Zogam ichi ah Zo mipiten neituhina (ownership) kitang theilou a, kikhuol tahtahna umthei lou hi. Aziehpen, kikhuol in singnou-suongnou suon nuom lei zong bangchih chieng a hausaten ang lahpieh diing china tawh kikhuol hamsa mama hi. Pucca patta neilouna mun ah building kilam ngamlou a, farm gina zong kibawl ngamlou hi. Tambang ang hi chieng in "Ka Zogam, ka shisan ka phal" chi diing pen kho hausa loute a diing in kisuonla huoi mama hi. I-gougil Zogam a ikoi ngam sih leh I lungsim zong Zogam ah teeng hetlou diing hi. Laisiengthou in "Na gou umna ah na lungsim zong aum hi" chi mawh hi. (Luke 12: 34)

Israelte bang in i-ngaina uh kingaina vevaw hi: Israelten Pasian pen ama uh aituom in bawl ua, Pasian in amate namteel a anei dan in taangthu sut ua, a ngainate uleh a tawndante uh Pasian in apieh dan in Laisiengthou ah chiemte uhi. Adih in zong dih tahtah hi. Aziehpen Laisiengthou juou ngailou a, thu agensate tangtung toutou a, agensa tamtah tangtung nailou um nalai hi. Thupieh sawmte bang, Deutoronomy a dan leh thupieh umte bang Pasian in amate apieh dan in chiemte pai ngal ua, amauten zong na zang pai uhi. Laisiengthou pansan a dan leh thupieh kibawl tampi leitung gamdangten jui nalai hi. Tambang a Pasian pieh tawndan leh ngaina pen Israelte a hi mawh hi. Aham uh zong Pasian pieh in chiemte ua, a tawndan uh zong Pasian pieh in chiemte uhi. Aham a ngainat ua, a tawndan a ngainat laisie uh Pasian kipahna bawl ahidan uh kithei mawh uhi.

            Zote tawndan tampite i-et chieng in Laisiengthou dan tawh kituoh mama hi. Hilezong eiten i-ham leh ngaina/tawndante uh Pasian hing pieh chin kemching lou in Dawi-le-kau biehlai a tawndan/ngaina (lawki tawndan) chimawh in tawndan hoi leh Thuhun Lui lai a Laisiengthou tawh kituoh tampi kikhinmang mawh hi. Tuathamlou in, i-ham leh ngaina Pasian in ang pieh chia kiletsahpi nah sang in Zo ham kizumpi pawl zong ki-um a, Zo ngaina/tawndan kizumpi zong tam mama mawh hi. Ham leh ngaina bawlpa Pasian ahia, a ziehnei a bawl ahi hi. A bawlsahten zang sih mawh leh a bawlpa Pasian damama diing hi. I-ham a Pasian patawi diing in Pasian in hing dei hi. Laisiengthou in "Khup chinteng khupdin in, ham jousie in Jesu Krist khu Maangpa ahi chiin a phuongzah diing hi" (Phil 2; 10-11) chi mawh hi. Zou ham pen Pasian phasahna tawh pieng ahia, tuami ham zang diing a ang siem hinapi hamdang tawh Pasian iphat phat leh ham leh ngaina piengsah Pasian pen kipah ngetngut lou diing hileh kilawm mawh hi. Tami kachi chieng in hamdang zang mawngmawng sih vai kachina hilou in eima ham thupi ngai vai in, adieh in Pasian ibieh chieng in eima ham beeh in Pasian phat vai kachina ahi hi. Ham kitheituo lou ihileh vang English ahiei hamtaang khat tawh houlim diing pen khawh kasa sih hi.

Zionist Movement apat Jilkhiet diing: Pu Theodor Herzl in 1897 in World Zionist Organization na phutkhie hi. Aman Jews mite jousie Philistine gam a lelutkia diing ana ngaisut khahetsih a, leitung mun tuomtuom a Israel migentheite leh hamsate in "kagam" achithei diing khat uh tunding na diing in na ngaisut hi. Jews mihausa tahta Germany, France leh England a umte hausatna Philistine a kituon diing in ana gingta hetsih hi. Hilezong, Zionist Movement ang pichin dungzui in Phalistine ten ana teenkhum uh agam uh nasatah in apuopha uhi. Gam kijuate alei ua, loubawlna leh khutsiem silbawl tampite hingpan in, nei-le-lam neiten zong Israel gam ah nasatah in summet bawlna ang nei uleh Philistine-te nan guollou in hing hausa in hing thunei uhi. Atawp in agam uh vaihawmna political power hisih nanleh ngaina-le-ham bulphu in vaihawmna ang panta uhi. Atawp in piching leh khangtou sengseng in Israel gam khu hamsaloutah in 1948 in kisiemkhie hi. World Zionist Organization 1897 a kipankhie 1948 in kum 51 a upa WZO in Israel gam ang tungdingta hi.   

            UZO in zong tami ette a World Zo Organization khat patkhiet a Zogam nasatah a puophat kisam petma hi. Zote tenna leitung mun jousie ah UZO phukhiet a poimaw mama a, UZO jousie khaikhawm diing in World Zo Organization kisamta hi. WZO in Zogam kumpi pei diingdan ngaisut angaita a, Zogam ah zong hausate maimai in gam neilou in Zo mipite jousie in gam aneithei a, kikhuolthei leh Zogam puothei chiet diing in vaihawm pat ahunta hi. Gamte leh nei-le-lam leivai in, ikiim-ipaam a gamte zong leivai in, Zogam keehlien va ui. Akhuchi lou leh hausate (ningthou) gam a diing in shisan-naisan isenn jel pen in sawt dailou diing a, Zogam ittna piengthei tahtah lou diing hi. Zogam a igou iphum sih leh ilungsim zong umtheilou diing hi.

Tua Zote dinmun a kipatna diing: British kumpi vaihawm hunlai in Zogam khu Burma leh India in nakhen uhi. Bangladesh (East Pakistan) in zalenna ang nei un Zogam zong hunkhop khat na atkhe nalai uhi. Tamte pen eima deidan leh phatsahna tawh ki-atkhie hilou in miten ang at-sah uh ahizieh in kipomtheilou hi. Tuazieh in, Zogam boundary pen Zote tenna tantan ahimai hi. I tenna tantan ah geo-political boundary or political solution gamdangte bawlbawl lou in eima-le-eima kivaihawm ahunta hi. I khosatna igamte ah eima ham leh tawndan/ngaina tawh vai ihawm uh pathun ahita hi. India Zote, Burma Zote kichichi lou in Zogam a teeng Zote ihichiet uhi. Panlah diingdan khenkhat:

1. Pasian tawh pan vai: Israelten akipatna uh Pasian tawh a sutkhawm bang un eite hing siempa leh hing puipa Pasian in nei masa phot vai. I ngainate zong Pasian deidan tawh kituoh in lepsiem vai in, dan leh thupieh (law and order) zong Laisiengthou bulphu in Pasian deidan in dan leh thupieh lemtha va ui. Pasian tawh ikalsuon sih leh mihing kalsuonna bangma hilou hi. "Pasian in inn alam sih leh innlam mite a gimthawn ua, Pasian in khopi aven sih leh aveng mite a thathawn ahi uhi." (Lapite 127: 1) "Pasian nam a nei mite a hampha uhi" (Lapite 33: 12)

2. Zo ham Pasian hing pieh ahi: Ham piengsah khu Pasian ahi hi. Pasian in Zo a ang siem leh Zo ham zang diing a ang siem china ahi hi. Midang ham kawm diing a Pasian in ang siem hilou in Zo ham zang diing a Pasian in ang siem ahi hi. Midangte ham ithei pen thupi mama a, Zo ham imanghil pen thupi hiau lou hi. Zo ham sang a midangte ham i-ngainat zawt leh Zo ham piengsah pa Pasian simmaw china ahia, Pasian in Zo a angsiem kisia mama diing hi. Nangma ham tawh Pasian patawi inlen, nang ma ham kitheilouna mun ah midangte ham nazah leh hoi veve lel hi. Pasian vaihawmna masang a idin chieng in eima ham tawh Pasian kung ah thu kigen diing a, Zo hinapi hamdang tawh Pasian mai ah thu genlei Zo a hing siempa masang ah zumhuoi mama diing hi.

3. Zo ngaina/tawndan Pasian hing pieh ahi: Tawndan leh khankhuo inei zieh in nampi kisuoh thei bep hi. Tawndan kichien neiloute nam mangthangte kichi hi. Isrealten a tawndan uh Pasian in apieh ahilam athei ua, kizumpi lou in Pasian thupina diing in a ngaina uh kiletsahpi mama uhi. Gamkhat neitheina diing in tangthu nei a kisam masa a, ham leh laiteng nei kisam kia a, ngaina tuom vilvel neite khu ethnic group khat in kichiemte a, UN in gam neithei diing in chiemte hi. Pasian hoina tawh Zote pen in tangthu kichientah kinei a, ham kichientah kinei a, ngaina/tawndan kichientah kinei hi. Nampi hidiing a Pasian in ang siem ahia, eiten nampi hi nuomna lungsim kinei theilou hi. Tami nampi lungsim inei chieng in igam thupidan itheithei pan diing uhi.

            Zote vaihawmna ngiempen leh bulpipen khu innsung-dongta (family council level) vaihawmna ahia, dan leh thupieh (law and order) kipatna zong ahi hi. Innsung khat a nopni-dani a vaihawm kipatna khu innsung-dongta ahi hi. Samat-ngamat nin zong aphui hoitah in kipeisah a, pute, tute/tanute leh bete in panmun kineichiet hi. Nopni-dani in zong panmun kineichiet hi. Khuzieh in tami taikan a bangko panmun, pute panmun, tute/tanute panmun leh zawl leh sasem panmunte Hattuomte leh social organization-te mawpuohna ipieh chieng in innsung-dongtate ki-ittna leh pankhawmna kisukha mama hi. Tammi pen nelsie lou in UZO level ah zong dopsangna diing vaihawm zolei kimatalzaw diing abang hi.

4. UZO mipi vaihawmna hihen: Tulaitah UZO vaihawmna pen teeltuomte vaihawmna hileh kilawm hi. Mipiten lamkai kiteel lou in lamkai diing lamkaite ma in teel hi. Mipite lamkai malah in lamkaite tokhi zong kimukha lou hi. Zote khu innkuon-innkuon, abawng-abawng, abe-abe leh innsung dongta a kivaihawmte ihi uhi. Tuazieh in be-le-phung inelsie laisie vaihawmna liengkou kikim in kipei theilou diing hi. Be-le-phung a ki-uithuong hup diing kachina hilou in UZO vaihawmna ah be-le-phung ai-aw (represent) in UZO vaihawmna innpi kisiem henlen UZO sung a um be-le-phung jousie tanmun kikim (equal representation) kibawl leh UZO ki-ngaina theichiet diing abang hi.

            Zo thuhun bawl diing innpi ni kisuo henlen be-le-phung lamkaite khu khawnbawl upate (Rajya Sabha or Senators) kichi henlen, mipite teelkhiet gamkai/taang lamkaite khu mipithataangte (Lok Sabha or House of Representative) kichi leh peidan adih diing hi (Legislative branch). Tualeh Zo Thukhenna Zumpi (Judicial branch) a tou diingte khu Zo ngaina leh upadi siemte kiguot henlen; asemkhe diingte (Executive branch) diing President leh a cabinet diingte khu Zo mipiten teel leh ahoi diing hi.

            Leitung gamtuomtuom a um UZO jousie khaikhawm diing in World Zo Organization kichi khat siemkhiet hi henlen, tuami in headquarters nei henlen, kumkhat in khatvei bang leitung mun jousie a UZO-te kisuhkhawmna leh vaihawmna (summit) neithei taleh ahoi diing hi.

5. Ngaidan kibangkim lou diing hi: Pasian in mihingte meel-le-puom tuom chiet in asiem a, leitung pumpia mihing billion sagite (70 crore) khutpimai (fingerprint) kibangchet chi diing pieng nailou hi. Thamlou in Pasian in mikaang, mivom, minai chite siem chiet a; hamdan, tawndan leh ngaina tuomchiet in siemchiet hi. Pasian in chituomtuom hingal a kipumkhatna (Unity in diversity) napan hi. Imeel-ipuom atuom dungzui in ngaidan, dudan leh deidan zong kibanglou hi. Tam pen theisiem poimaw mama hi. Tambang a ngaidan tuomtuomte ang kisunkhawm chieng in khantouna diing leh thuhoi-thugil potkhethei jel hi. Zote jousie in ngaidan kibah diing kidei hi. Tampen leitung a sil piengtheilou khat ahi hi. Ngaidan kibahlouna khu kihaupi lou in lop (celebrate) diing hizaw ahi. Sakhi-tuihup melhoina khu color kibanglou jem sagite a pankhawm zieh uh ahia, pape huon etlawmna khu color chituomtuom pape chituomtuomte zieh ahi hi. 1627 AD lai in Hattuom lamkai St. Augustine in, "Apoimawpen ah, kipumkhatna; apoimoloute ah, zalenna; siljousie ah, ittna" (In essential, unity; in non-essential, liberty; in all things, charity) nachi hi. Alekhietna dang khat ah "Ginna vai ah, kipumkhatna; ngaidan vai ah, zalenna; siljousie ah ittna" chin zong na letkhie uhi. Zo tangthu, Zo tawndan leh Zo ham ah kipumkhatna kisam a; UZO policy vai ah zalentah a ngaidan tuomtuom genkhawmna kisam a; siljousie ah ki-ittna kisam hi.

6. ZYO leh ZSP puophat diing ahi: Khanglai zaitha hatlaite zahdan siem lei i-nampi in kidampi diing hi. Naupangte leh khanglaite lampi dih a mapui diing kisam petma hi. Buoina aum chieng a "Tangval, tangval" kichi in neeh diing aum chieng a kitheimaw bawl chipen dihlou a, vaihawmna a nelsie kichi zong dihlou hi. Khanglaite UZO vaihawmna ah kisinsah vai in, khatvei chieng a amau liengkou a vaihawmna ang um chieng a experience neita diing in maa-patpi vai. Amaute pen khangluilai hileh Haam a giehkhawm a, khosung a gaal-le-sa aum chieng a mapang masa diingte ahizieh un chilsiem ahoi diing hi. ZYO-te in community policing (nampi venbitna) leh buoina mun del masate (first responders) a zahthei ahoi diing hi.

            Naupangte leh khanglaiten laisim pibawl diing ahi. Pasian leh Zogam a diing in siemna jil vai. Nampi vaihawmna eite liengkou a ang tun chieng in mipil-misiemte vaihawmna hita hen. Sangnaupangte leh khanglaite khu nampi khuompi ahi hi. Nampi khuompite khu nget in neehda henlen, khuompi hawi diangduang hida henlen, khuompi dingjoulou zong hida hen. Khuompi hawi diangduang khat a nampi ikikhaisah leh nampi kipua diing hi.

7. Miten ang hawmkhennate uh gingta sih vai: Miten nou India-te, nou Burma-te ang chi vang un gingta sih vai. India-te, Burma-te kihilou in Zote kizaw hi. India Zo ham aum sih a, Burma Zo ham a um sih a, Zo ham khat maimai aum giap hi. Haidawi hamkai, Khodai hamkai, Thangkhal hamkai, Khuongnung hamkai, chite umlou in Zo ham khat aum hi. Zote ikituoh theilou chieng un Dawimaangpa leh akaizatamte kipah mama ua, Zote ikituoh chieng un Pasian kipah mama hi. "Ngai un unaute kituoh dildiel a aum khawm anah hoi in nuom hina va-ia e… Tuanah Maangpan taangtawn a hinna diing thu achiem hi" (Lapite 133:1) Eite i-ki-itt lou leh koima dalou diing a, Dawimaangpa leh akaizatamte kipah giap diing uhi.

Thuzawna: Zote pen leitung mun tuomtuom ah kitungta ahizieh in gambung khat a vaihawmna in hing kaankhawm jou nawnlou hi. Tuazieh in leitung mun tuomtuom a um Zotate a diing in ngaina-le-ham bulphu a kivaihawmna khat patlou phamawta hi. Zo mite, Zogam, Zokam leh Zo ngaina piengsah Pasian ahizieh in Zo a ang piensah ngal leh Zo ham zang diing, Zo ngaina jui diing leh Zo a ang siempa minthangsah diing in Pasian in deina khat tawh ang siem ahi hi. Pasian in ang siemkhiel zieh a Zo kihi hilou in Pasian in ngaisutna lienpi nei a Zo a ang siem ahi hi. Pasian kung ah kipahthu gen vai. Zogam zong Zo miten a ngainat theina diing in neituhina (ownership) nei apoimaw hi. Zo hi-ngal a Zo ham na hamthei sih a, Zo ngaina nathei sih leh kikheel nailou….. kizil in, kizil in, kizilbe in…… kikhel nailou hi. Zo nampi ngaisutna lienpi tawh piengsah Pasian in hing guolzawlta hen!

The Neighborhood's Nurse: Her Roles and Responsibilities


The Neighborhood's Nurse:

Her Roles and Responsibilities

                                                                                                                                                                Khai Samte

Introduction: Some people came as early as 5 O' clock in the morning, some during the morning meal, and some even in the dead of the night…. They all have one thing in common; they needed my sister who is a nurse, and who also was the neighborhood's nurse up until she got married and moved to the United States to be with her husband. Is this story or a "maya" (an illusion)? Definitely not! This Samaritan life challenged and changed me as time rolls on. I do not know what else I would be doing had I not become a nursing student. I knew what it takes to become a nurse, and the hectic life that came along with it. I knew the good, the bad, and the ugly side of the nursing profession. Nevertheless, I have decided to become a nurse; no turning back!

 

She is well trained: I have seen the feelings nurses have when they are at work, at home and in the neighborhood. They have been trained and educated to help people to become healthy, wealthy and wise. Their job does not begin at the hospital, but everywhere and every time they are. They are well trained to prevent sicknesses, maintain personal hygiene, cleanliness and sanitation, community well being, etc. in addition to CPR, emergencies, short-term and long-term healthcare. To sum up, their roles and responsibilities extend above and beyond the hospitals and healthcare industries.

 

R&R#1: Give awareness: The first responsibility of the neighborhood nurse is to make sure that people are aware of their earthly body. We are not made of machines; we do not evolve as a result of big bang or from other lower primates, but we are the children of God. God created our body very delicately and very intelligently. He created us to be in this planet earth with such an earthly body that has the minimum and maximum resistance to heat, light and force. We are created to be very limited in this world. It is so awesome to be able to do our routine activities such as being able to get up from our bed, go to the toilet, cook, eat, drink and breathe without any problems. It is only when we could not do such routine activities that we knew how it feels like to be able to do those things. Some people knew early when second chance is still in hand, whereas some people realized only when it was too late. Keeping the neighborhood healthy and in good shape is job number one of the neighborhood nurse.

 

R&R#2: Train them: The second responsibility of the neighborhood nurse is to train the neighborhood to live healthy and to be in good shape. This means maintaining personal hygiene and safety, to be proactive and preventing from unhealthy foods, drugs and environment. This also means going to bed early, getting up early in the morning, exercising daily, brushing teeth, taking bath and wearing clean clothes. So many people did not care about their health and spend their hard earned money in the hospitals and end up with so much debt. God predestined some ailments that are beyond control, whereas many are as a result of carelessness and lack of personal hygiene. I have seen so many careless people inflict their bodies with fatal drugs and practices by intoxicating their God given body with alcohol, tobacco, illegal and addictive drugs.

 

R&R#3: Availability: The third responsibility of the neighborhood nurse is to attend to the calls and health needs of the neighborhood 24/7. Availability is one key components of the neighborhood nurse's life. Early in the morning, during meal times, in the evening, and even in the middle of the night does not make any differences in the life of a good neighborhood's nurse. It is the compassion that calls and puts the neighborhood's nurse in motion. It is the heavenly touch that heals the wounds and sicknesses of the patients. Ultimately, she becomes "the lady with the lamp" and gives hope to the hopeless, food to the hungry, comfort to the depressed, liberty to the oppressed, cleanse the wounds, and heal the sick. I have seen happy tears rolling down the soft cheeks of patients and parents when they hear, "It will be all right."

 

R&R#4: ABC - Always be careful: Notwithstanding the fact that nursing profession is noble per se, it is not absolute in its nobility. Nurses are more exposed to diseases than common people because of their constant contact with patients, and their work environment is always full of contagious and communicable diseases, some of which are fatal. They are also as vulnerable as their patients. Secondly, sick people are short tempered, complaining and sick of everything that come in contact, including nurses. Experience showed that some patients or their attendants fight with nurses as if they were their bonded slaves. Thirdly, sometimes, patients and their families sued nurses for something that went beyond their control. Some instances could be life threatening to nurses as well. There are premeditated medical malpractices, but most of them are done with the highest integrity and best effort. Fourthly, nurses have hectic schedules that revolves around the clock - morning, evening and night duties at the hospital; and 24/7 duty-time as the neighborhood's nurse.

 

Conclusion: The environment and the nature of the job might seem disgusting up front because nurses deal with some of the most disgusting stuffs that human being can have when they are ill - sore, burn, wound, cut, blood, urine, stool, etc. But, it takes a lot of commitment and sacrifices to be able to stand against such challenges.  People with great honor and big heart could have the guts to do that not-so-glamorous profession. In today's economy, there are stories of parents sending their kids to nursing schools because of the financial incentive the profession has to offer. While we are not strongly against such concepts, we must acknowledge that it is not money that drives people with honor to do the job, but it is the heart that goes beyond the lucrative nature of the profession. It is the heart that says, "I am here, send me" even in the middle of the night or even when battles are raging, jets are scrambling, and bombs are exploding.

Leitung Khantouna ah Tulai Hattuomte


LEITUNG KHANTOUNA

AH

TULAI HATTUOMTE

Khai Minthang Samte

Fort Worth, TX

THUPATNA: Leitung a khantou dungzui in pilna leh siemnate zong khangtou in, khosahdan leh hindan zong khangtou hulhul hi. Tami khantouna dungzui in buoinate leh kitaidemnate zong khangtou deudeu hi. Nidanglai in tha-le-mat in ipu-ipate na kidem ua; gaal-ai, sa-ai, taang-aite in na kidem uhi. Biehna vai ah zong Pasian ithei masanglai leh Pasian ithei nuasang ah zong kikhelna tampi na umta hi. Biehna vanzahte ah zong kikhelna ana umden a, nidanglai a gingtu masaten Pasian ana biehna a vanzahte zong kikhel den hi. Etsahna diing in: Nidanglai a Zomi Colony Presbyterian biehinn siakang leh buon a kibawl apat in building thupitah ah Pasian kibie in, biehinn sung a vanzahte zong nasatah in kikhelta hi. Tami biehinn leh vanzahte kikhel dungzui in buoinate leh hamphatnate zong kilamdang jel hi. Tambang a buoinate leh hamphatnate ang kilamdan dungzui a Pasian thu gendan leh kikaihuoidan zong kikimtah a apeitou jel angai hi. Tambang khantouna ang um chieng in khangluivai leh khangthavai kikaal ah mun awng umthei jel a, Pasian nasepdan leh Hattuom kivaipuohdan ah zong kitheisiemlouna umthei jel hi.

CASE KHAT: Tulaitah a ka nasepna khu Human Resource Department ahia, ka sepna company a sem utte application ki-enkai a, chitna anei dungzui in interview leh adang dangte enkai in kilajel hi. Nikhat jail a kum 20 sung tangjou a nasep sui khat umkha hi. Tumasang kum 20 chi pen 1994 lai china ahia, I biehinn uh kum 5 a upa hipan nalai hi. Kum 20 sung taangpi-taangta tawh kimulou a jail a umchippa ang potkhiet in ama leitung a aleenlai leh tukhang pen na kilamdangta mama hi. A nasep thaman bank tungtawn a direct deposit kipejel ahizieh in bank account ahon diing in kigen hi. Bank ah avahaw a, bank aten online account bawl didan agen leh ama hunlai a vanzahte tawh kikheta sengseng in tulai leitung khantouna vanzahte bangma theijou talou hi. Phone zong meehthei sam a, hilezong a sung a vanzah tuomtuomte (applications) zangthei vetlou a, silthate lamdangsahna in kidim nalai hi. Tuamipa kepdam siemtah a kep a, leitung khantouna vanzahte hoitah a azah thei diing leh tuhun a ngaina/tawndante tawh kituoh a ang hin/um theina diing in discipleship or guidance hoitah pieh kisam hi.

LEITUNG KHANTOUNA: Leitung pen niteng in khangtou in kikhel den hi. Kikhelna khu leitung ngaina dan khat ahi hi. (Change is law of nature) Kikhel ahi chi theina diing in ameel-apuom zong ang tuom angai a, akipatna leh atunna tekaah thei a kilamdang ang hi chieng in "Kikhel na valong e" kichi theipan hi. Khantouna ichi chieng in aumsa apat hoizaw/hatzaw china ahi hi. Aum nai vetlou ang um chieng in khangtou/kiemsuh kichi theilou a, aumsa apat silkhat bawlkhiet tha ang hi chieng in khangtou kichithei pan hi. Mihing khangtou ichi chieng a mihing pen a umsa ahita a, aumsa apat hoizaw/buchingzaw china ahi hi. Khantouna ichi chieng in zong lienzaw, hoizaw, pichingzaw genna zong hithei a, kiemna ichi chieng in manthanna leh sietzawhna lampang genna in kizang hi. Leitung khangtou ichi chieng in leitung letna kibe china hilou in leitung a sing-le-suongte kiem nanleh mihingte khangtou china ahizaw diing hi. Aleh, banglam ah mihingten khantouna inei uoi chi isui chieng un siltampi genthei diing aum diing a, hilezong thumal khat a zaw diing hileh "vanzah a khantouna" khu khantouna kipatna ahipen diing hi.

                Nidanglai in mimasate vanzah pen na thupi hiau lou hi. Singzum-suongzum pou tawh neeh nasui ua, lou nahou uhi. Tami pen tangthu ah Suong Khang (Stone Age) na kichi hi. Tuami khang apat in sia vanzah na mukhie ua, sia a kibawl vanzahte nazang uhi. Tuami pen tangthu ah Sia Khang (Iron Age) na kichi hi. Tuami hun apat khangtou kia leuleu in khawl vanzah ana zang kia leuleu uhi. Tuami hun pen Khawlvanzah a Kikhelna (Industrial Revolution) na kichi kia leuleu hi. Tuni chieng in khawlvanzahte khangtou kia in khawl vanzah tungtawn in huikhuo ah thukipiehsawnna vanzahte kizangta hi. Tuazieh in, tukhang pen "Thupiehsawnna Vanzah Khang" (Age of Information Technology) kichita hi. Tambang vanzah a khantouna jousie khu mihing panpitu leh thadawntu diing a kibawl ahia, nasepna apat nitha tunna diing leh nasep noptuomna diing a panpitu diing a kibawl ahi hi. Hattuomten zong tami vanzahte ana zang toutou ua, tuni chieng in zong thukipiehsawnna vanzahte kizangta hi.

                Nidanglai a keng a lamzawt ahiei, sakol tung tuong a amuol-aguom kantan a Pasian thugen laite apat in gari,vanleeng leh meelmu tongsan vanzahte khang ah kitungta hi.  Biehinn sung ah patrol max, lantern leh khuoilu-meitan kitaang nawnlou in electric, generator leh solar power-te zang in biehna kibawlta hi. Laitui-laidal a laihah kigiel tangtang a post office apat a kihah lai nite hing bei phiel in tulai in internet  tungtawn in email, twitter, facebook leh social media tampi kizangta a, Kristian Tangkou leh adang dangte zong internet tungtawn in kisimtheita hi. Apoimo bang in telephone tungtawn in thu kizasah theita a, ahun lap in silte kibawltheita hi. USA ah tami post office tungtawn a lai kihahte pen "snail mail" (tohtol laihah) chita zozen uhi. Tami umzie ahileh post office tungtawn a lai kihahte pen tohtol bang a kiheh achi nopna uh hi tazen hi. Tambang a leitung ang kinaw hehu chieng in mite lungsim zong  toumuong thei nawnlou in kino hehuta hi. Tuazieh in "fast food culture" kichi hing piengkhie in ann na-ngawn pen akinthei lampen a neeh diing, gari tuong pum a neeh diing, bawlkop (multi tasking) theithei bawlkop diing chi in kibuoita hi. Neeh-le-taah a hamsata a, nidanglai a isep ngaina a isep nalai leh neeh mula diing a kihita a, neehsuina ah zong nidanglai zani/lenii a sep kiphamota hi. Tuama bang in neeh umna zong nidanglai a loulai a um hinanleh tulai chieng in loulai ate kiching nawnlou in khopi dang, gamdang leh mundang ah neehsui diing in kipotkheta hi. Tuazieh in Pasian nasepna zong khota khat a biehinn sung maimai a sep diing hithei nawn talou in khopi dangte, gam dangte leh mun dangte a I hattuom mi-le-sa umte umna tantan a itunjou uh ngaita hi. Leitung khantouna in buoina leh lam-etnate zong khangtousah jodeu hi.

TULAI HATTUOMTE: Hattuom kichi Greek kammal "ekklesia" chi apat kila ahia, mite lah apat a atuom a hatkhiette china ahi hi. Bangzieh a atuom a hing kihankhie ahiei ichi chieng in i Maangpa Jesu nasep theipitu leh asepban sunzomtu diing a hing ki hantuom ahi hi. Hattuom pen khotaang kipawlna khat maimai hilou in Jesu Krist nuazui a, anasep ban semzom a, athu theipitute hi diing a teltuomte ihi uhi. Hattuom lamkaiten zong tami nasep theichet a hattuom mipiten Jesu Krist a theipina uh hatsem leh Khantan Hoi hawmsawnna a alawchin theina diing ua lam/ma akai diing chilou adang thupi aum sih hi. Jesu Krist hatna sang tahtahten ama thu theipitu hina leh anasep ban sepzom chilou bawl diing aum tahtah sih hi. "Jesu Krist khu zani, tuni leh tangtawn in a ngaingai ahi" (Heb. 13:8) Leitung khantou dungzui in Pasian thu zong khangtou den hi. Laisiengthou in ana genlawhte aban-aban in tangtung toutou nalai hi."Chitahtah in nakung uah kagen ahi, lei leh van aman masangsia in, danthu apat sutvom neunoukhat ahiei, thaivom neunoukhat jong amang sih ding hi,abawn a atangtun kim masangsie in" (Mtt. 5: 18) "Tuazieh in leitung munchin a peikawi unlen, hinna thupha khu silsiemte jousie kung ah gen un" (Mark 16:15) Tuachiin namjousie ka nuazui in siem unlen, Pa leh Tapa leh Hagau Siengthou min in tuiphumna bawl unlen kang thupieh jousie jui diing in thuhil un. Noute tawh ka umkhawm den diing a, huntawp dong in kang umpi zing diing hi." (Matt. 28: 19-20) Tami khel a thupieh loupi aum sih a, Hattuomte bawl diing tamsang a thupizaw aum sih hi. Tambang a Maangpa Jesu Krist thupieh juilou a sildang bawlte khu Hattuomte hilou in Jesu thupieh juisawmlou a kipawlkhawmna pawlpi ahi mai hi.

                Khantan Hoi phuonzahna diing a vanzah zah diingte bikhieh ahilou zieh in leitung khantou dungzui a vanzahte khu Pasian nasepna a ang panpitu a zah gige diing ahi hi. Hattuom vanzahte Pasian nasepna a zah diing ahilou ngal leh amanna bei ahimai hi. Biehinn thupi mama nanleh Pasian biehna, Pasian thu phuonzahna mun leh Pasian Hattuomte kithapiehna a zah a, Pasian thu theipina leh Pasian thu kihilna a zah ahisih leh panna bei ahi hi. Tulai biehinn sung kizahdan pen thanghuoi abah hun tam mama hi. Biehinn sung pen leitung khantouna vanzahte zahna mai hilou in Pasian deidan a zahna mun ahi diing thupizaw hi. Biehinn sung khu mimal kithupisahna mun a zah diing hilou in Pasian biehna leh thupisahna mun a zah diing ahi hi. Biehinn sung a vanzahte leh Pasian kung a ki-ap sum-le-paite mimal deina a zahthang ahichieng in Pasian thangpaina leh gawtna hattuomte in kitanlaw jel hi. Belshazzar in Pasian biehinnpi a noute judawnna a azah in Pasian thangpaina atung ah tung in abang ah "Mene, mene, tekel, upharsin" (Dan 5: 25) kigiel a, Belshazzar vaihawmna nite sim ahia beisah ahita a, tena ah te in aum a aching jouta sih a, a leenggam khu kihawmzah in Medes leh Persia-te kung ah piehkhiet in aumta hi. Pasian a diing a ki-aap vanzahte leh sum-le-pai thelthansah khah diing jauhuoi mama hi.

ZOMI COLONY PRESBYTERIAN CHURCH: Kum 25 ichi pen sawtseng nailou a, mihing hileh khanglai zaitha hat laitah ahi diing hi. Hilezong tami kum 25 sung in Pasian guolzawlna nasatah in kisaang hi. Biehinn lui pen ka mit-ha a ka et chieng in Pasian in leivui apat hing lamtou tahtah ahidan kimuthei hi. Atuong leivui, abangte leivui apat in Pasian in building nasetah khat ang peta hi. Tamin Pasian a diing hattuom mite kiphalna leh piehkhiet lam a kiphal mama ihilam ang theisah hi. Asung a vanzahte zong kilamdang sieng phielta a, hattuom mite zong tampi kilamdangta diing in gintat ahuoi a, nasep leh siemsinna lang ah zong hattuom mite kilamdangta mama a, kikhangtouta mama hi. Zou Presbyterian Church Synod sung a hattuom dangte etton diing in ang koi ahi diing zong gintat ahuoi hi. Etton diing ichite pen aselam zong hithei a, ahoilam zong hithei veve hi. Etton diing ichi chieng in "hamkam suoh ah, gamtatdan ah, ittna lam ah, hagau lam ah, ginna lam ah gingtute etton diing hizaw in" (1Tim 4:12) chi tawh hing kibang diing hi. Matt. 5: 16 ah zong "Tuama bang in navah uh mite mu diing in vah heh, tuachiin na silbawl hoite a muthei diing ua, van a um na pa uh a pahtawi thei diing uhi" chiin agen hi.

                Leitung ah mite ang khantou chieng un innten khosahna ah ahoizaw diing leh ette diing hing bawljel uhi. Tuami peidan ette in India kumpi in zong "model town" chi minvaw in tuineeh zah didan, mei zah didan, siemsinna bawl didan, sienthouna vanzahte zah didan, kivaihawm didan, leh adang dangte bawl in khokhat a zah a, khokim-khopam adangten a ette thei diing in bawl uhi. Hattuomte zong ihing khantou chieng un a khangtou hattuomte in a khangtou nailou deute etton diing a Pasian nasep isep diing uh kiphamawta hi. Tami vanzah um didan leh Pasian nasepna a I matalzawh theina diing in panlah didan themkhat kikum vai:

1. Mission nasep etphat huoi: Hattuomte sep diing thupipen leh hattuomte umna zieh khu mission nasep diing ahipen hi. Itha-izung, inei-ilam tawh Pasian mission nasep chilou hattuomte a diing a thupieh thupizaw aum sih hi. Hunkhat lai in hattuom annual report ka etna khat ah kumkhat sung a gingtha kibelap mi 10 vel um a, hattuom dang apat a lahlut 30 val um hi. Tami kilebul leh mission nasepna ah kilawching kichi thei diing hi. Hagau mangthaite kisui nawnlou in tahsa mangthaite kisuita a, mission a panglou in biehinn thupipi a kilam a, Pasian thu sang a mihingte thu a kigen a, Pasian patawina sang a mihingte patawina thu a kihagen a, "Laisiengthou in tambang in agen hi" chisang a "Constitution in tambang in agen hi" kichina biehinn pen in "Hattuom" ahina uh kithei nawnlou in mei bang a avahna uleh chibang a a-alna uh mansuota uh china ahita hi.

                Pastor diing ki-ut, a nasep kisem nuomlou, upa diing ki-ut, upate nasep kisem nuomlou, lamkai diing ki-ut, lamkaite nasep kisem nuomlou chite pen khatvei chieng in vaihawmna masang ah I talent dungzui in hing kiphut diing a mawpuohna tam kipete tampi kiphut diing hi. I pawlpi sung ah Pastor diing a zah hetlou diing ina zahkhah uh aum abang a, upa diing a zah hetlou diing upa a izahkhah uh zong umtham hi. Tamte pen "Pasian leh ama kaal" chia ibawlkhiel Pasian aplou a, eima bawlkhiel eimama in I suhdih sih uleh hattuomte zong maw mama diing hi. En I utteng bawl diing in, asiet chieng a Pasian ap zieu chipen gitlou vai mama hi. Innsung khat a migilou khat khumlut a, innsung mite abuoi chieng ua migiloupa leh Pasian kaal chi zieuzuou pen gitlouvai mama hi. Hattuom sung a lemna aum a, Pasian nasepna a matalna diing in lamkai hoiloute hepkhiet dan siem zong ngai veve hi. Pasian tawh ama kaal a ikoi leh hattuomten Pasian nasep isepna ah nawngkaina tampi umden diing a, Pasian thupieh kizop joulou diing hi.

2. Church Office-cum-Library: Hattuomten office leh library kithuo a nei diing pen tulai hun a diing a poimaw mama khat ahita hi. Nidanglai a singtang khokhat a biehinn kaini maimai chieng a bieh-inn zah nite abeibei ahita a, tuni chieng in, adieh in town area ah, niteng nasepna leh hinkho mandan et in biehna lamkaite kipoimo den hi. Adahuoi mama khat ahileh JCA Golden Jubilee bawllai in JCA kiphu hun buoi in kipumbuoi a, chiemtena kichien kineilou mawh hi. Silver Jubilee ihita ua, hattuom kiphu apat laidalte leh silbawlte bangtan I chiemte un, khangsawnten I tangthute uh sui diing hileh suitheilou diing in aum nalai diei? USA-te thupi kasahna khat ahileh Civil War 1861 - 1865 lai a kisat pen avan zahte uleh a laigelte uh tuni tan a muthei diing tampi um nalai a, museum sung ah kikoi hi. Ka nasepna uah zong tuamun a nasep naneisate leh anei nalaite tawh kisai a laidal jousie hoitah in kikholkhawm hi. Akum ang chin chieng ahiei nasemte atawp chieng un a tawpte mun ah kikoi a, akum dungzui leh a department dungzui in hoitah in kikoi in kichiemte sitset hi. Laibu dimta kichilou in laibu atam dungzui in a koina diing room kikeehlien lel hi. Tuamabang in Maangkaangten Zogam a ang lut lai ua athu/sil chiemtete uh tutan muthei diing in National Archives of India in hoitah in koiching ua, England ah zong India a avaihawm lai ua athu chiemtete uh hoitah in koiching uhi. Tuate pen galkapte khuolzinna report leh a niteng hun mandante uh, galkap company khat leh khat kihounate, kumpi apat a lailut-laipawtte, leh adangdang ahi hi. Zouten zong 1917 - 1919 lai in Zogal kisat ahi a kichi a, hilezong a vanzahte uh bangma muthei diing umlou hi. Vanluite kepdan kitheilou hi. Vanluite umlou in koiman I tangthu hing gingta lou diing hi.

                Model church office-cum-library khu biehinn mai a varandah tung a "turret" kichi balcony pen hi henlen, church office zong hikawm in local pastor office diing in kibawl leh adeihuoita hi. Local Pastor or attached Pastor penpen in a biel totlou kaal in office tami mun ah kai henlen, local mite leh mundang a um naupang laisimte leh sildang a khuolzinte tawh kizopmatna bawl theileh hattuom-te Pasian nasepna matal mama diing abang hi. Tualeh, thumpi diing kisamte, Pastor thudoh diing neite, counselling diing kisamte leh adang dangten a hamsatnate uh Pastor pa na kikuppi thei diing uhi. Tuami a diing in local in office vanzah khenkhat lei kisam diing a, laptop khat leh internet connection bawl ngai diing hi. Tami mun ah abang guol ah laibu koina (bookshelf) kibawl henlen, biehinn vai a lailut-laipawtte hoitah in kikoi leh ahoi diing hi. Tualeh Sunday school zillaite, hateng a suoh Kristian Tangkou, sermon bawl chieng a panpi diing laibute, hattuom tangthu, hattuom peidan leh Pasian thu tuomtuomte koikhawm hileh Hattuom etton tah kihi thei diing hi.

3. Taga-Meithaite Batphah Ngai: Nidanglai kum tampi apeita a, Kristian Tangkou a article kigelkhat ka simkha a, suikia diing kachi leh USA apat bangma ka bawlthei tasih. Hattuomten lah sum dong den, sum donna ah lah pang joulou den, innsung a neehsui meithai khat hi nalai ahizieh in Hattuomte huphul mama chikhat case study hoitah khat hing kigiel ngai hi. Taga-meithaite ibat jousih leh hattuom hina in khietna neilou hi. Presbyterian-te thupina khat ahileh hagau maimai hilou in tahsa a zong lunglut mamate ihi uhi. Tuazieh in hattuom dangten Presbyterian-te khu "hagau milou a tahsa vai taluo" chi uhi. Ahin, Presbyterian-ten leitung mihingte themkhat hilou in a pumpi in (not just a part, but the whole) chi ngaidan kinei jel hi. Ka kikhopna uh First Presbyterian Church, Fort Worth,Texas ah hagau mangthaite suina ban ah zong tahsa mangthai diingte panpina kibawl zing hi. Ann neiloute ann kivah a, inn neiloute janchieng in giehna diing kivaihawm sah a, nisa nuoi a tawldamna neiloute a diing in air condition room lienpi kihong hi. "Keima ka unaupa vengtu ka hi" (I am my brother keeper) kichi hi. Tambang a kibawlte jousie Pasian min thupina diing leh migentheiten Pasian amuna diing uh tupna a kibawl ahi hi. Migentheiten biehinn amu chieng ua kinepna lienpi anei diing uh ahia, biehinn amu chieng ua jauna anei uleh biehinn sung ah Pasian teeng nawnlou hita maithei diing hi. Pasian khu ginhuoi lou in ngaihuoi a, dawi leh kaute leh tuabang mite ngaihuoi lou in ginhuoi hi.

                Hattuom sung ah zong taga-meithai leh panpi ngai mama umjel hi. Tuate hoitah a etchet a Pasian ittna silpiehte ihawmsawn thei diing uh hattuomte mawpuoh ahi hi. Eilang pen Government in zong taga-meithaite a panpi chieng a atunna diing tunglou a meithai loupi meithaite kipete lahpieh, taga loupi tagate kipete lahpieh itamseng zieh un igam khang theilou hi. Hattuom in taangbuuh leh chitpiehna singkuong (Food pantry leh donation box) nei a, kaalkhat sung ahiei, hakhat sung ahiei a honkhiet a hattuom mite lah a agenthei pente leh apoimaw pente piehkhiet theijel diing hoi mama diing hi. Khanglaiten zong hattuom mite sum donna diing maimai a enlou a, ana-asate panpi theina lampi um teng a panpi ngai diing hi. Pastor-te taimat angai mabang in hattuom lamkaite zong taimat ngai mama a, khanglaite taimat dieh angai hi.

4. Hattuomte leh Sum-le-pai vai: Leitung a hing nalai ihizieh un leitung vanzahte kipoimaw nalai a, tuami leina diing in hattuom in sum kipoimaw den hi. Hattuom min zang a sum sui diing hilou in hattuom mite kiphal a hattuom a phungvua diing hizaw hi. Hattuom min in bang kamu/kane thei diei chite hilou in hattuom in eite jal ajou diing thupi mama diing hi. Innlang a hausa kisa sim mama leh bawlthei kisa sim mama honkhat pen USA ah khutdaw in hing vah veve uhi. Ibawltheina pen khutdaw ichi diei, khutdaw lampang bawlthei mama zong um veve hi. Presbyterian-te, adieh in Zou Presbyterian-te, thupina khat ahileh pulang apat a bangma lutlou a eima-le-eima hanchiemna tawh Pasian in tamtan ang tunpi pen lamdang mama hi. USA apat fund hing luttheilou diing hileh hattuom/pawlpi tampi kipua diing a, Zou Presbyterian Church Synod dingjou nalai diing hi.

                USA langte kung ah biehinn lamna diing fund hing suisah in chi a hing vaihah hattuom khat-le-ni um hi. Tuate kung a kagen zing khat ahileh "kei khutdaw siemlou, eima leh eima kitoudel in eima tha-le-zung tawh biehinn bawl lei biehinn neituhina (Ownership) kineizaw" kana chi a, ka chitou nalai diing hi. Khutdaw sang in neehsuidan hing kisinsah un kachi nuomzaw hi. Tua dungjui in neehsuidan tawh kisai in ministry bawlthei diing khat aum leh chi in tuami tawh kisai ka suibe nuom hi. Tua pen Kingdom ministry kichi a, Business for Transformation zong kichi a, atomlam in B4T kichi hi. Atup ahileh local hattuomte lah a talent dungzui a anasep diing pieh diing chi ahi. Etsahna: Carpentry siemkhat in a siemna tawh kisai a vanzahte aneijou na diing a vaihawmpi diing, a vanzahte tungtawn a anasepna a nitha tung diing, a nitha atun dungzui a sawm-a-khat leh chitpiehnate a ang hat leh hattuom hat diing chi lam-etna ahi hi. Etsahna dang kia ah, puonkhui khawl neilou puonkhui siem khat puonkhui khawl khat-le-ni anei a, tuami tawh neeh amu ban ah a kitoudel jou ua sawm-a-khat leh chitpiehna tamzaw ang pieh theina diing ua lampi suipina ahi hi. Tuabang local hattuomte ang tam chieng a hattuom summuna zong hing hoi diing, hattuom in mission nasepna diing a sum hing neijou diing leh tuabang miten zong missionary ang chom jouna diing uh tupna ahi hi.

5. Leitung Khantouna Vanzahte Zahsiem Ngai: Leitung a khangtou mamata a, thupiehtuona vanzahte zong khangtouta mama hi. America ah khawlvanzah kihazah mama hi. Khawlvanzahte in mihingte nasep noptuomna tampi tun hi. Lou lienpipi anei ua, loukaina khawl, haichi tuna khawl, haichi atna khawl, aseepchilna khawl chite nei in mihing khat in farmland acre aza a simte nei uhi. Ganhing khawite in zong khawl vanzah tawh ganhing asang-asing a simte khawi uhi. Puonbawlna khawl, damdawi bawlna khawl, gari bawlna khawl, chite nei in khawlvanzahten mihingte sep diing sem ua, mihing asang a simte nitha dawn ua, mihingte a diing in noptuomna lienpi tun hi. Computer khang anglut chieng un computer tawh khawlvanzahte zopmat in computer apat in nasep didan guonggal thei ua, computer leh khawl vanzahte amau-le-amaute thu kipetuo in mihingte sep ngai nawnlou in mihingte pen a enkaitu maimai in pangta hi. Tami pen thupieh dungzui a amathu a atai (machine automation) kichi hi. Khawl vanzah a akhantouna pen un nasatah in noptuomna leh zalenna pie hi. Leitung muntuom a umten computer leh thupiehsawnna vanzahte tungtawn in online meeting leh conference bawlthei ua, munkhat a kisuhtuo lieiluoi chite um nawnlou in a office chiet apat in online meeting kineithei hi.

                2010 lai Beaumont, Texas a ka umlai in Get Motivated Seminar ah kava tel hi. Tuami mun ah thugen minthang bangza amakhat in seminar paper piehna nei uhi - Sarah Palin 2008 lai a US Vice President candidate, Rudy Giuliani 9/11 lai a khamul sauten Twin Tower a kapsiet lai ua New York Mayor pa, Zig Zigler Pasian thugen minthang, leh adang dangte ahi uhi. Tuami hun a seminar pe diing khat ang peithei sih a, hilezong satellite tungtawn in TV lienpikhat ah ahun hing zang lel hi. Amapa umna leh seminar kibawlna pen 3167 kilometers a kigamla ahivang in ama tahsa um a seminar paper apieh bang veve hi. Dohna-dawnna pen a tahsa a umte tawh kibang in kibawlthei veve hi.

                May 2, 2011 lai in US Navy Seal-ten Osama Bin Laden va bulu uhi. Tuami hunlai in USA ah President leh a mipoimaw khenkhat in siltung teng atunhun mama (live) in enthei uhi. A bulu masang un satellite leh thupiehsawnna vanzahte tawh a sulnua jui den ua, a tahsa umdan, a meel umdan leh ahina amaute record tawh kituoh chet chi atheichien mama un bulu pan uhi.

                Tualou ah, tulai a vanzahte mihingte panpi diing a kibawlna khat kia ahileh sil tampi laitui-laidal a kigiel a, mihingte mama in a puoh lai nite hi nawnlou in, internet tungtawn a van kizua-kilei lai ahita hi.  Tam pen meikhawl melsuo (electronic version) kichi khu ahi hi. Lai zong laitui-laidal a kihah nawnlou in electronic mail or email kichita a, houlimna zong mi inn ahiei munkhat a va kimupi sese ngai nawnlou in phone tungtawn in kithuzah theita a, meel kimu a houlim nuomte a diing in zong meel kimu a houlimna Skype, Yahoo Messenger, Facebook video conference leh adang dangte tungtawn in meel kimu in kihoulim theita hi. Tuathamlou in, online streaming kichi ahuntah a munkhat a siltung pen internet a kikhum kawmkawm in a internet umna khat phot ah ki-entheita hi. Laisim naupangte a diing in zong laibu pen internet sung ah kikoi a, ut hunhun in internet tungtawn in kisim theita a, class room a pei sese ngai nawnlou in class room a laihiltu laihilte jousie computer ah internet tungtawn in ki-entheita hi. Doctor leh damlou keemte in zong operation theater kitaang in, buoina anei chieng un tuami natna tawh kisai a specialist-te internet tungtawn a meel kimutheite in houlimpi in a natna ensah ua, operation zong kipanpi sah uhi. Vanzua-vanleina ah zong kiphattuompi mama a, vanzuate in internet ah a vanzua limte uh koi ua, tuami limte tungtawn in alei diingte in order bawl ua, asum zong online banking tungtawn in pie ua, avan pen post ahiei tulai vankithotna courier tungtawn in kithot hi. Tuami in peisuh-peitouna hun dawn jangkhai a, hun leh sum tampi noptuomsah mama hi. Tami internet leh IT revolution in leitung peidan nasatah in hei lamdang jou hiel hi. Eiten zong setellite tungtawn a seminar ibawl ua, ka umna USA apat a seminar paper khat ka present diing kaal ka ngahla mama a, kathumna khat ahi hi.

6. Mission School-te Dinmun: Mission school ah kum thum sung sangsye in kana sem hi. Ahoina leh ahoilouna aum hi. Ahoina ahileh naupangte Pasian lang ah kipui theina diing a lampi thupipen ahi hi. Amate zong Pasian thu tawh hoitah in kipantah hi. Class II ahiei V ahiei tan kisimsah thei giap a, single teacher ahiei sangsye kichinglou ahi gige zieh in asiem diing za un siemlou uhi. Atawpna diing in high school jop joulou bep diing a kikoi abahna tampi aum hi. Tuasang in singtaang tahtah school umlouna munte ah Lower Primary tan kikoi henlen Lamka ah Center School or Zou Presbyterian Center School chidan khat kibawl henlen, Zoudawn mission school-te tawh kizopmatna kibawl leh kikhantoupi mama diing hi. Mission center a naupangte a khankhiet lou leh mission ngainatna neilou diing uhi. Naupangte isiem sih leh I hattuom kivaihawmna leh kilamkaina ah buoina tampi hing tunbe nalai diing a, ei hattuom sung a khangkhelou naupangte in a pichin nua ua ei hattuom sung a lamkaina ang tuh chieng un hattuom ittna tasam ua, lamkai utna maimai tawh ang kipat chieng un hattuom in kiphattuompi lou hi.

7. Golden Jubilee a diing in: Tukum in Silver Jubilee ilawmta ua, tuzou kum 25 ma chiengin Golden Jubilee ilawmta diing uhi. Tuachingin bangchi bangin ilawm diing uoi chite bang ngaidan ahing pie hi. Tamsang a khangtou zaw maw, kiemsuh zaw maw ahilouleh a kibang bangin Golden Jubilee ilawm di uoi? Kum 25 sunga i khantou dan uh ka et chiengin thalawp huoi kasa mama hi. America te'n thupi anei khat uh 'Promise of America' achi ua 'America Kamchiem' china ahi hi. Tuapen, "America i lut chil sanga i pawtsan chienga khangsawnte kunga America hoizaw pieh diing" chi ahi va-ia hi. A tomlam in, ' A better America to our children' chi ahia, 'Naupangte a diinga America hoizaw' china ahi hi. 2004 lai a American presidential contender te lah a khat John Edward in,"Khang sawmni sungin America te'n America hing hisah i thupieh chiemnei - eite'n hunhoi ina mu sangua hoizaw leh thupizaw i tate khang ipieh sawn diing uh chi khu ina tutaang uhi...Ka nu leh pate'n kei hinna hoizaw ang pieh theina diingun bangbang hamsatna amai uah kikham nanleh zingkaal simin America kamchiemna gingta in zing athou ua, a nasepna uah ana hapan mama uhi" achi hi. America kichiemna (The Promise of America) thupi hina maizen ee! Lamkai tampite'n athugenna uah agam uh amau luohun sanga thupizaw leh hoizaw a atate uh khanga a piehsawn theina diingua a hanchiem diingdan uh agen mun mama uhi.

THUNUKHIA: Silver Jubilee tantan hing pui pa Pasian in eite Golden Jubilee tan ang puitou zelna diingin i thum diingua, tamsanga khangzaw leh masawn zaw a ang pui theina diingin ithum zing diing uhi. Jesu Krist khantan Hoi in i gamsung ah nasatah in halthana leh kilamdanna ang tun hi. Tua khanlawnate pen ei tawh kituoh diinga hoitah a ihei siem leh i zahsiem diing a poimaw mama hi. Hattuom khantouna bangzat amakhat ineita ua, i khanbe nalai diinga, tamna thu isimte zousie tawh i khantou a Pasian lungsu ihi theina diing deina a hing ki tahlang ahi hi. Silver Jubilee tahsa a ka man theilou vang un ka lungsim uleh hagau uh aum zing hi. Pasian in hing umpi chiet ta hen. Ko'n zong ka umna mun United States apat kang na thumpi diing uhi. Maangpan hattuom misiengthoute tamsang a hatzaw diing leh Ama minthangsah sem diing in hing pui in hing umpi zingta hen.

Wednesday, August 7, 2013

Monday, October 15, 2012

Monday, February 27, 2012

Father and Son

Fathers and Sons
Why Sons Always Need Their Fathers by Meredith R. Katz
(Louis Weber, CEO Publications International, Ltd. 7373 North Cicero Avenue, Lincolnwoosd, I'll 60712) 2010

A son needs a father..... 

1. Who will assure him that the only shoes he needs to fill are his own.
2. To teach him all of his best moves.
3. So he knows where to lean when he needs support.
4. To share his sense of adventure.
5. To teach him when to lead and when to follow.
6. Who believes that time spent with his children is the best retreat.
7. Who is a lifelong friend.
8. Who can make his mood soar.
9. Whose values make him the man he aspires to be.
10. Who treasures every opportunity to watch him explore.
11. To teach him the mechanics of life.
12. Who will make sure he can take care of himself.
13. To teach him what it means to be a brother.
14. Who is still a kid at heart.
15. To help him embrace his heritage.
16. To show him that with practice, anything is attainable.
17. To guide him on his path to manhood.
18. Who will keep him protected - no matter where he is.
19. To make sure he strives for the top.
20. Who considers his family to be the most precious gift.
21. To show him a place where he will always belong.
22. Who shares the sources of his inspiration with him.
23. Who would rather spend game day with him more than anyone else.
24. To show him the true meaning of teamwork.
25. Who welcomes any question on his road of discovery.
26. Who is always glad to have him home.
27. Who makes him feel like he's number one.
28. Who never hesitates to remind him where he gets his good looks.
29. To teach him that it takes a few misses to get the perfect swing.
30. To be his anchor.
31. Who has a dynamic spirit.
32. Who gives him comfort that no one else can.
33. Who will encourage his spirit every step of the way.
34. To show him the importance of educating one another.
35. Who keeps his hearts light.
36. Who is happy to make the journey with him.