Ngaina-le-Ham Bulphu a Kivaihawmna Geelna
(Roadmap to Ethno-Linguistic Governance)
Khai Minthang Samte
Chief Editor, Zozam
MA (MBA Student)
Thupatna: Tammi thulu kagel diing lai in ka
lungsim ah Zionist Movement ang kilang mun mama hi. Tambang a khanglui Isreal
namten agam uh mansuo in leitung mun jousie ah suoh-le-sal a thezah in ana um
uhi. 1948 kum in Israel gam tunding ahi kiata hi. Tammi "homeland"
abawlna un siemna, pilna, hausatna, galhanna leh siltampi ana pekhie uhi. Agam
a tengte hi in, leitung mun tuomtuom a umten nampi ngainatna jal in tutan in
apantheina jousie uah pangchiet uhi. Tuazieh in Israel gam khu 20,770 square
kilometers (Manipur sang a mengzaw - Manipur pen 22,327 sq km) hinanleh leitung
ah siemna-pilna leh hausatna tampitah
nei mawh uhi. Leitung mun tuomtuom a um nan uleh Israel ahina uh kizumpi
lou in, Jews and Gentiles chiin leitung mihingte jousie nam ni in khenkhe chet
uhi. Israel tangthu apat zilkhiet thei diing tampi inei uhi.
Isreal-te
bang in igam uh i-ngaina vevaw uhi: Laisiengthou isim
chieng in Israelten agam uh a ngainat dan uh nielguollou in kimuthei hi.
Jerusalem khopi bang manghil lou diing in kichiem ua, thumna anei chieng un
zong Jerusalem biehinnpi lam nga in na thum vevaw uhi. Daniel in zong athum
chieng in Jerusalem lam-nga in thumna nikhat in thumvei anei hi. (Daniel 6:10)
Tuamabang in Israelten zong athum chieng un Jerusalem lam-nga in thumna nei
uhi. Israelte saltaang a akipui lai un zong, "O Jerusalem, kang manghil leh ka khut zietlang in akhusiemna
manghil henlen, ka lei ka dangtawng ah betden hen" chi hiel uhi.
(Lapite 137: 5-6) Nehemiah in zong Jerusalem kisuhsiet thu azah tah in pona
sengseng in tuolpuong ah khupdin in kap hit-hit mawh hi. Ama ua diing in
Jerusalem khu a Pasian uh tenna, a kipatna uh, a tawpna diing un chiemte uhi.
Zoten zong Zogam ki-ngaina vevaw hi. Leitung mun tuomtuom
ah tung leizong ilungsim ah Zogam mangtheilou hi. Pu Zamkholien laphuo in: "Pupa sat gamlei a, ju-le-va aham in; Tulsing
sang liimnuoi a, tongdam neem kisang in, Asung a damtui luong, singchin vachin
in bawm, Muvanlai aleeng e, khovui ajam jijia, Pupa sat gamlei a. Havah aw,
havah; nisa aw nisa; Pienna Zolei hingtaan in aw, thangvan sang a havah…. Navah
bang in ka nam hing tanvah aw… Zo khan diing nakhuol na'n, Malai a pi-le-pun,
igamlei asat uh, Khangsawnte akhuol na'n.Melma dougal sat u, dougal palbang
nang uh, Alugu aphum uh, ka gam, kagam chi in, Ahinna apie uh" chin
naphuo hi. Tambang a gam ngaina ihizieh un eite mama in Zogam ipuo sihleh
koiman hing puosah lou diing chi kithei in Zote mama in Zogam ah innteehna nei
lei igam hing hoi pan diing hi.
Tambang a Zo milip in ipienna Zogam ingainat lai in Zogam
pen Zo kho hausate a bang mawh hi. Zou khosatna gamte i-et chieng in hausa in
leitang nei a, Zo mipiten leitang kineilou in Zogam ichi zong Zote a hilou in
Zo hausate a bang giap hi. Tuazieh in Zogam ichi ah Zo mipiten neituhina
(ownership) kitang theilou a, kikhuol tahtahna umthei lou hi. Aziehpen, kikhuol
in singnou-suongnou suon nuom lei zong bangchih chieng a hausaten ang lahpieh
diing china tawh kikhuol hamsa mama hi. Pucca patta neilouna mun ah building
kilam ngamlou a, farm gina zong kibawl ngamlou hi. Tambang ang hi chieng in "Ka Zogam, ka shisan ka phal"
chi diing pen kho hausa loute a diing in kisuonla huoi mama hi. I-gougil Zogam
a ikoi ngam sih leh I lungsim zong Zogam ah teeng hetlou diing hi. Laisiengthou
in "Na gou umna ah na lungsim zong
aum hi" chi mawh hi. (Luke 12: 34)
Israelte
bang in i-ngaina uh kingaina vevaw hi: Israelten Pasian pen
ama uh aituom in bawl ua, Pasian in amate namteel a anei dan in taangthu sut
ua, a ngainate uleh a tawndante uh Pasian in apieh dan in Laisiengthou ah
chiemte uhi. Adih in zong dih tahtah hi. Aziehpen Laisiengthou juou ngailou a,
thu agensate tangtung toutou a, agensa tamtah tangtung nailou um nalai hi.
Thupieh sawmte bang, Deutoronomy a dan leh thupieh umte bang Pasian in amate
apieh dan in chiemte pai ngal ua, amauten zong na zang pai uhi. Laisiengthou
pansan a dan leh thupieh kibawl tampi leitung gamdangten jui nalai hi. Tambang
a Pasian pieh tawndan leh ngaina pen Israelte a hi mawh hi. Aham uh zong Pasian
pieh in chiemte ua, a tawndan uh zong Pasian pieh in chiemte uhi. Aham a
ngainat ua, a tawndan a ngainat laisie uh Pasian kipahna bawl ahidan uh kithei
mawh uhi.
Zote tawndan tampite i-et chieng in Laisiengthou dan tawh
kituoh mama hi. Hilezong eiten i-ham leh ngaina/tawndante uh Pasian hing pieh
chin kemching lou in Dawi-le-kau biehlai a tawndan/ngaina (lawki tawndan)
chimawh in tawndan hoi leh Thuhun Lui lai a Laisiengthou tawh kituoh tampi
kikhinmang mawh hi. Tuathamlou in, i-ham leh ngaina Pasian in ang pieh chia
kiletsahpi nah sang in Zo ham kizumpi pawl zong ki-um a, Zo ngaina/tawndan
kizumpi zong tam mama mawh hi. Ham leh ngaina bawlpa Pasian ahia, a ziehnei a
bawl ahi hi. A bawlsahten zang sih mawh leh a bawlpa Pasian damama diing hi.
I-ham a Pasian patawi diing in Pasian in hing dei hi. Laisiengthou in "Khup chinteng khupdin in, ham jousie
in Jesu Krist khu Maangpa ahi chiin a phuongzah diing hi" (Phil 2; 10-11)
chi mawh hi. Zou ham pen Pasian phasahna tawh pieng ahia, tuami ham zang diing
a ang siem hinapi hamdang tawh Pasian iphat phat leh ham leh ngaina piengsah
Pasian pen kipah ngetngut lou diing hileh kilawm mawh hi. Tami kachi chieng in
hamdang zang mawngmawng sih vai kachina hilou in eima ham thupi ngai vai in,
adieh in Pasian ibieh chieng in eima ham beeh in Pasian phat vai kachina ahi
hi. Ham kitheituo lou ihileh vang English ahiei hamtaang khat tawh houlim diing
pen khawh kasa sih hi.
Zionist
Movement apat Jilkhiet diing: Pu Theodor Herzl in
1897 in World Zionist Organization na phutkhie hi. Aman Jews mite jousie
Philistine gam a lelutkia diing ana ngaisut khahetsih a, leitung mun tuomtuom a
Israel migentheite leh hamsate in "kagam" achithei diing khat uh
tunding na diing in na ngaisut hi. Jews mihausa tahta Germany, France leh
England a umte hausatna Philistine a kituon diing in ana gingta hetsih hi.
Hilezong, Zionist Movement ang pichin dungzui in Phalistine ten ana teenkhum uh
agam uh nasatah in apuopha uhi. Gam kijuate alei ua, loubawlna leh khutsiem
silbawl tampite hingpan in, nei-le-lam neiten zong Israel gam ah nasatah in
summet bawlna ang nei uleh Philistine-te nan guollou in hing hausa in hing
thunei uhi. Atawp in agam uh vaihawmna political power hisih nanleh
ngaina-le-ham bulphu in vaihawmna ang panta uhi. Atawp in piching leh khangtou
sengseng in Israel gam khu hamsaloutah in 1948 in kisiemkhie hi. World Zionist
Organization 1897 a kipankhie 1948 in kum 51 a upa WZO in Israel gam ang tungdingta
hi.
UZO in zong tami ette a World Zo Organization khat
patkhiet a Zogam nasatah a puophat kisam petma hi. Zote tenna leitung mun
jousie ah UZO phukhiet a poimaw mama a, UZO jousie khaikhawm diing in World Zo
Organization kisamta hi. WZO in Zogam kumpi pei diingdan ngaisut angaita a,
Zogam ah zong hausate maimai in gam neilou in Zo mipite jousie in gam aneithei
a, kikhuolthei leh Zogam puothei chiet diing in vaihawm pat ahunta hi. Gamte
leh nei-le-lam leivai in, ikiim-ipaam a gamte zong leivai in, Zogam keehlien va
ui. Akhuchi lou leh hausate (ningthou) gam a diing in shisan-naisan isenn jel
pen in sawt dailou diing a, Zogam ittna piengthei tahtah lou diing hi. Zogam a
igou iphum sih leh ilungsim zong umtheilou diing hi.
Tua
Zote dinmun a kipatna diing: British kumpi vaihawm
hunlai in Zogam khu Burma leh India in nakhen uhi. Bangladesh (East Pakistan)
in zalenna ang nei un Zogam zong hunkhop khat na atkhe nalai uhi. Tamte pen
eima deidan leh phatsahna tawh ki-atkhie hilou in miten ang at-sah uh ahizieh in
kipomtheilou hi. Tuazieh in, Zogam boundary pen Zote tenna tantan ahimai hi. I
tenna tantan ah geo-political boundary or political solution gamdangte bawlbawl
lou in eima-le-eima kivaihawm ahunta hi. I khosatna igamte ah eima ham leh
tawndan/ngaina tawh vai ihawm uh pathun ahita hi. India Zote, Burma Zote
kichichi lou in Zogam a teeng Zote ihichiet uhi. Panlah diingdan khenkhat:
1.
Pasian tawh pan vai: Israelten akipatna uh Pasian tawh a
sutkhawm bang un eite hing siempa leh hing puipa Pasian in nei masa phot vai. I
ngainate zong Pasian deidan tawh kituoh in lepsiem vai in, dan leh thupieh (law
and order) zong Laisiengthou bulphu in Pasian deidan in dan leh thupieh lemtha
va ui. Pasian tawh ikalsuon sih leh mihing kalsuonna bangma hilou hi. "Pasian in inn alam sih leh innlam mite
a gimthawn ua, Pasian in khopi aven sih leh aveng mite a thathawn ahi
uhi." (Lapite 127: 1) "Pasian
nam a nei mite a hampha uhi" (Lapite 33: 12)
2.
Zo ham Pasian hing pieh ahi: Ham piengsah khu
Pasian ahi hi. Pasian in Zo a ang siem leh Zo ham zang diing a ang siem china
ahi hi. Midang ham kawm diing a Pasian in ang siem hilou in Zo ham zang diing a
Pasian in ang siem ahi hi. Midangte ham ithei pen thupi mama a, Zo ham imanghil
pen thupi hiau lou hi. Zo ham sang a midangte ham i-ngainat zawt leh Zo ham
piengsah pa Pasian simmaw china ahia, Pasian in Zo a angsiem kisia mama diing
hi. Nangma ham tawh Pasian patawi inlen, nang ma ham kitheilouna mun ah
midangte ham nazah leh hoi veve lel hi. Pasian vaihawmna masang a idin chieng
in eima ham tawh Pasian kung ah thu kigen diing a, Zo hinapi hamdang tawh
Pasian mai ah thu genlei Zo a hing siempa masang ah zumhuoi mama diing hi.
3.
Zo ngaina/tawndan Pasian hing pieh ahi: Tawndan leh khankhuo
inei zieh in nampi kisuoh thei bep hi. Tawndan kichien neiloute nam mangthangte
kichi hi. Isrealten a tawndan uh Pasian in apieh ahilam athei ua, kizumpi lou
in Pasian thupina diing in a ngaina uh kiletsahpi mama uhi. Gamkhat neitheina
diing in tangthu nei a kisam masa a, ham leh laiteng nei kisam kia a, ngaina
tuom vilvel neite khu ethnic group khat in kichiemte a, UN in gam neithei diing
in chiemte hi. Pasian hoina tawh Zote pen in tangthu kichientah kinei a, ham
kichientah kinei a, ngaina/tawndan kichientah kinei hi. Nampi hidiing a Pasian
in ang siem ahia, eiten nampi hi nuomna lungsim kinei theilou hi. Tami nampi
lungsim inei chieng in igam thupidan itheithei pan diing uhi.
Zote vaihawmna ngiempen leh bulpipen khu innsung-dongta
(family council level) vaihawmna ahia, dan leh thupieh (law and order) kipatna
zong ahi hi. Innsung khat a nopni-dani a vaihawm kipatna khu innsung-dongta ahi
hi. Samat-ngamat nin zong aphui hoitah in kipeisah a, pute, tute/tanute leh
bete in panmun kineichiet hi. Nopni-dani in zong panmun kineichiet hi. Khuzieh
in tami taikan a bangko panmun, pute panmun, tute/tanute panmun leh zawl leh
sasem panmunte Hattuomte leh social organization-te mawpuohna ipieh chieng in
innsung-dongtate ki-ittna leh pankhawmna kisukha mama hi. Tammi pen nelsie lou
in UZO level ah zong dopsangna diing vaihawm zolei kimatalzaw diing abang hi.
4.
UZO mipi vaihawmna hihen: Tulaitah UZO vaihawmna pen
teeltuomte vaihawmna hileh kilawm hi. Mipiten lamkai kiteel lou in lamkai diing
lamkaite ma in teel hi. Mipite lamkai malah in lamkaite tokhi zong kimukha lou
hi. Zote khu innkuon-innkuon, abawng-abawng, abe-abe leh innsung dongta a
kivaihawmte ihi uhi. Tuazieh in be-le-phung inelsie laisie vaihawmna liengkou
kikim in kipei theilou diing hi. Be-le-phung a ki-uithuong hup diing kachina
hilou in UZO vaihawmna ah be-le-phung ai-aw (represent) in UZO vaihawmna innpi
kisiem henlen UZO sung a um be-le-phung jousie tanmun kikim (equal
representation) kibawl leh UZO ki-ngaina theichiet diing abang hi.
Zo thuhun bawl diing innpi ni kisuo henlen be-le-phung
lamkaite khu khawnbawl upate (Rajya Sabha or Senators) kichi henlen, mipite
teelkhiet gamkai/taang lamkaite khu mipithataangte (Lok Sabha or House of
Representative) kichi leh peidan adih diing hi (Legislative branch). Tualeh Zo
Thukhenna Zumpi (Judicial branch) a tou diingte khu Zo ngaina leh upadi siemte
kiguot henlen; asemkhe diingte (Executive branch) diing President leh a cabinet
diingte khu Zo mipiten teel leh ahoi diing hi.
Leitung gamtuomtuom a um UZO jousie khaikhawm diing in
World Zo Organization kichi khat siemkhiet hi henlen, tuami in headquarters nei
henlen, kumkhat in khatvei bang leitung mun jousie a UZO-te kisuhkhawmna leh
vaihawmna (summit) neithei taleh ahoi diing hi.
5.
Ngaidan kibangkim lou diing hi: Pasian in mihingte
meel-le-puom tuom chiet in asiem a, leitung pumpia mihing billion sagite (70
crore) khutpimai (fingerprint) kibangchet chi diing pieng nailou hi. Thamlou in
Pasian in mikaang, mivom, minai chite siem chiet a; hamdan, tawndan leh ngaina
tuomchiet in siemchiet hi. Pasian in chituomtuom hingal a kipumkhatna (Unity in
diversity) napan hi. Imeel-ipuom atuom dungzui in ngaidan, dudan leh deidan
zong kibanglou hi. Tam pen theisiem poimaw mama hi. Tambang a ngaidan
tuomtuomte ang kisunkhawm chieng in khantouna diing leh thuhoi-thugil
potkhethei jel hi. Zote jousie in ngaidan kibah diing kidei hi. Tampen leitung
a sil piengtheilou khat ahi hi. Ngaidan kibahlouna khu kihaupi lou in lop
(celebrate) diing hizaw ahi. Sakhi-tuihup melhoina khu color kibanglou jem
sagite a pankhawm zieh uh ahia, pape huon etlawmna khu color chituomtuom pape
chituomtuomte zieh ahi hi. 1627 AD lai in Hattuom lamkai St. Augustine in, "Apoimawpen
ah, kipumkhatna; apoimoloute ah, zalenna; siljousie ah, ittna" (In
essential, unity; in non-essential, liberty; in all things, charity) nachi hi.
Alekhietna dang khat ah "Ginna vai ah, kipumkhatna; ngaidan vai ah,
zalenna; siljousie ah ittna" chin zong na letkhie uhi. Zo tangthu, Zo
tawndan leh Zo ham ah kipumkhatna kisam a; UZO policy vai ah zalentah a ngaidan
tuomtuom genkhawmna kisam a; siljousie ah ki-ittna kisam hi.
6.
ZYO leh ZSP puophat diing ahi: Khanglai zaitha
hatlaite zahdan siem lei i-nampi in kidampi diing hi. Naupangte leh khanglaite
lampi dih a mapui diing kisam petma hi. Buoina aum chieng a "Tangval, tangval"
kichi in neeh diing aum chieng a kitheimaw bawl chipen dihlou a, vaihawmna a
nelsie kichi zong dihlou hi. Khanglaite UZO vaihawmna ah kisinsah vai in,
khatvei chieng a amau liengkou a vaihawmna ang um chieng a experience neita
diing in maa-patpi vai. Amaute pen khangluilai hileh Haam a giehkhawm a,
khosung a gaal-le-sa aum chieng a mapang masa diingte ahizieh un chilsiem ahoi
diing hi. ZYO-te in community policing (nampi venbitna) leh buoina mun del
masate (first responders) a zahthei ahoi diing hi.
Naupangte leh khanglaiten laisim pibawl diing ahi. Pasian
leh Zogam a diing in siemna jil vai. Nampi vaihawmna eite liengkou a ang tun
chieng in mipil-misiemte vaihawmna hita hen. Sangnaupangte leh khanglaite khu
nampi khuompi ahi hi. Nampi khuompite khu nget in neehda henlen, khuompi hawi
diangduang hida henlen, khuompi dingjoulou zong hida hen. Khuompi hawi
diangduang khat a nampi ikikhaisah leh nampi kipua diing hi.
7.
Miten ang hawmkhennate uh gingta sih vai: Miten nou
India-te, nou Burma-te ang chi vang un gingta sih vai. India-te, Burma-te
kihilou in Zote kizaw hi. India Zo ham aum sih a, Burma Zo ham a um sih a, Zo
ham khat maimai aum giap hi. Haidawi hamkai, Khodai hamkai, Thangkhal hamkai,
Khuongnung hamkai, chite umlou in Zo ham khat aum hi. Zote ikituoh theilou
chieng un Dawimaangpa leh akaizatamte kipah mama ua, Zote ikituoh chieng un
Pasian kipah mama hi. "Ngai un
unaute kituoh dildiel a aum khawm anah hoi in nuom hina va-ia e… Tuanah
Maangpan taangtawn a hinna diing thu achiem hi" (Lapite 133:1) Eite
i-ki-itt lou leh koima dalou diing a, Dawimaangpa leh akaizatamte kipah giap
diing uhi.
Thuzawna:
Zote pen leitung mun tuomtuom ah kitungta ahizieh in gambung khat a vaihawmna
in hing kaankhawm jou nawnlou hi. Tuazieh in leitung mun tuomtuom a um Zotate a
diing in ngaina-le-ham bulphu a kivaihawmna khat patlou phamawta hi. Zo mite,
Zogam, Zokam leh Zo ngaina piengsah Pasian ahizieh in Zo a ang piensah ngal leh
Zo ham zang diing, Zo ngaina jui diing leh Zo a ang siempa minthangsah diing in
Pasian in deina khat tawh ang siem ahi hi. Pasian in ang siemkhiel zieh a Zo
kihi hilou in Pasian in ngaisutna lienpi nei a Zo a ang siem ahi hi. Pasian
kung ah kipahthu gen vai. Zogam zong Zo miten a ngainat theina diing in
neituhina (ownership) nei apoimaw hi. Zo hi-ngal a Zo ham na hamthei sih a, Zo
ngaina nathei sih leh kikheel nailou….. kizil in, kizil in, kizilbe in…… kikhel
nailou hi. Zo nampi ngaisutna lienpi tawh piengsah Pasian in hing guolzawlta
hen!
No comments:
Post a Comment