NA ZALENNA ZAHSIEM IN
Khai Minthang Samte MA, MBA
Chief Editor, Zojam Magazine
Fort Worth, Texas
Ngaituo masah diing: “Na thu in siemtansah in na um diing a, na thu ma in siemlou tansah in na um diing hi” (Matthew 12:37)
Pasian in mihingte asiem lai in deiteelna neithei diing in phalsah hi. Eden huon a akoi lai in zong deiteelna tawh koi a, thuhun khat bawlpi hi. Tuami thuhun ahileh “Singga jousie na nethei diing ua, hinanleh a laijang a sing aga na nethei sih diing uhi” achi hi. (Genesis 3:3) Sil jousie Pasian lemguotsa ahia, ei ma zieh a Pasian silguotte kilamdang thei diing ahisih chi pawl zong um veve hi. Tami kinielna khu Predestination vs Free Will kichi hi. Pasian in pien hun diing lemguotsa, khankho diing lemguotsa, shi hun diing lemguotsa leh sil jousie lemguotsa a um chi ngaidan ahia, alelang ah Pasian in mihingte zalenna zatatpieh mama, ganhingte bangmai a asie-apha theina neilou a bawllou in, sie-le-pha theina kichientah pie in tuami in I hinkhuo uh hing pui hi chi ngaidan neipawl zong umkia hi. Tuami sie-le-pha theina khu Pasian awsuo zong kichi a, a thuhun kemtu diing in Laisiengthou inei uhi. Laisiengthou a ki-nga louten sie-le-pha theilou in amau deidan khu adihpen dan in ngaisut uhi.
Pasian silbawlte khu mijousie a diing a hoina ahi hi. Etsahna: Nitaang-hataang kichite khu a neitu umlou, leitung mi jousie a diing a Pasian silthawnpieh ahia, hui leh tuite zong tuabang ma ahi hi. Leitung zong tuabang diing a Pasian in asiem hinapi mihingte huoihamna in leitung kikhenthang sieng a, minamte zong kikhenthang sieng a, gaal- le-sa a kinei in mihingte kidouzah sieng uhi. Hundamna zong mijousie a diing hinapi eima tuom a diing leh midangten a neitheilou diing uh ki-ut mawh hi. Leitung minautaangte sang a standard sangzaw diing a leh Pasian siempu hina tawite nasan in zong Pasian in a huopjoute huopjoulou vevaw hi. Tami pen tuolkie hinkhuo (fallen nature) – Eden huon a Pasian thuhun apat tuolkietna, kichi hi. “Mi piengtha dihtah” inachi lengte uh Pasian in a huopjoute huopjou deute leh Pasian hinkhuo tahlang deute ahi uhi.
Zalentah a na thuneina zang diing in Pasian in ang dei hi. Zalentah ichi chieng a koima khamna/suhbuoina umlou a china ahi hi. Mi khenkhat in zalentah in Pasian deidan bawl uhi. Khenkhat kia in a innsung ah ngaina kichientah in nei hi. Tuami khu family culture kichi hi. Innsung a pa in pa dan siemlou, nu in nu dan asiemlou chieng in tate a diing in zalenna zahkhiel bailam mama hi. Leitung ah sietna leh motna kizil ngailou a, hoina leh siemna kizil ngai mama hi. Naupangten zalentah a deiteel theina “free will” anei diing uh thupi mama napi, thuhun/thumeituh (guideline) aum lou chieng un mangthang ua, tuami guideline enkoltute a kichetlou chieng un zong mangthang thei uhi. Zukham kawm a tuami guideline enkoltuten a guideline uh enkol joulou uhi. Tangthu khat in, “Aaipi in a noute kung a, ‘bawite sawivah sih un’ chi leh ataten ‘nu nang hing tangvah phot lechin nanua hing zui va ung’ chi uhi” kichi ngai hi.
Laisiengthou in “Naupang khu a hindan diing zilsah (train) in, tuachin a damsung in a manghil sih diing” achi hi. (Pro 22: 6) Tam pen hil (teach) maimai hilou in zilsah (train) diing ahi hi. Teaching (hilthaw) leh training (zilsah) in kikhietna tampi nei hi. Hilthaw ichi chieng in athu a genthaw lam kawh hi. Zilsah ichi chieng in genthaw mai hilou in nasep a zong lahsah diing china ahi hi. Ka nasepna mun a training umzie a hilchetna khat uh hing tahlang vang – “Explain to him, demonstrate to him; have him explain back to you, and have him demonstrate back to you” kichi hi. Tami china ahileh “Amapa kung ah hilchien in, amapa masang ah semkawm in hilchien in; amapan (na thu hilchette) nang kihilchien sahkia in, amapan (na sepkawm a na hilchette) a sepkawm in kihilchien sahkia in” china ahi hi. Tamteng nang bawldan leh ama bawldan a kituoh chieng in zilsahna (training) a manta hi. Nang na get diing teng na get zatzat vang in, a limching a na musah sih leh muna apat a siemzilte (visual learners) a diing in bangma kilamdanna aum sih hi. Tuazieh in thupil in “Sermon thupipente khu genkhiet thaw ahisih a, hinkhiet thaw ahi hi” (The greatest sermons are not preached, but lived out) ana chi hi.
Laisiengthou in “Aw khanglai, na khangdawnna ah kipah inlen, na khangdawn lai nite in na lungtang in hing kipahsah henlen; na lungtang deidan dan in um inlen, na mitmu a hoi na sahna lamlam zui in; Hinanleh tami jousie zieh in Pasian in thukhenna ah hing zawpi diing achi chi thei in” (Eccl. 11: 9) nachi hi. Tami in a gennop pen ahileh na lungtang deidan jui un (Free will) nachi a, a guideline ahileh “Khatvei chieng a na tungthu uh hing kikhen diing” chi um veve hi. Tuazieh in “Zalenna khu a mawhna ahisih” (Freedom is not free) na kichi hi. Lekha sim, adieh a academic subject (outbook hilou) sim nuomsa mi vang mama diing hi. Hilezong, a nop in nopta sih leh kukaltah leh discipline neitah a sim vevaw mi um veve hi. Milawching ichite khu 97% kukalna/ponthawna tawh lawching ahi chiin thusui miten gen uhi. Tangthu gente in lamdil (khuombai) leh mesite kibah louna gen uhi – lamdilte khu nipi lai in ann kaikhawm lou in lamlam ua, mesiten ann kaikhawm uhi. Tua atun chieng in lamdilten ann neeh diing neilou in shi ua, mesiten a annte uh kineeh in tuatui akan tan hingthei uh kichi hi. Laisiengthou in zong mithaseten mesite apat in nasep kukaldan kizil uhen nachi va-ia hi. (Pro. 6: 6) I zalenna mongbei bang a izah leh mongbei hi hetlou in mong nei leh among itun chieng a aga ki-at veve diing ahi hi. Tuni a mi lawching ichiten a lawchinna diing un asun-ajan chilou a nasep ana hakat lai uh um hi.
Mi khenkhat in sietna atuoh chieng un a hindan luite uh etkiana neilou in hase mama uhi. Zu dawndawn in a tapa in zu adawn leh kaamsie kisa mama; a tate umdan diing zilsah lou, a tate khamthei a addict chieng ua kaamsie kisa mama; laisim hun a laisim peilou, mite’n nasep hoi pipi anga chieng ua tuate hi ut mama chitevel pen zumhuoi mama hi. Tunai in kikhailup hing thang mama a, dipkuot huoi a, hasiet huoi mama hi. Nu-le-paten innsung mawpuohna joulou, innsung a buoina tuohte counselling piehsawmte thulahlou innkuon tampi umta, thuhil theilou mihing, thuhil theilou innkuon tampi umta. Seminar bawl leizong I lungsimte uh kihong nawnlou ahizieh in Seminar in khietna nei nawnlou hi. Solkal nasemten lah a halaw tawh kituohlou in sum zang ziahziahta ua, Politician ten lah election sung a vote leina uh sumpi sui in, development nasepna diing a sumte tawpkang jelta. Pastor-ten a belamte uh ching lou, ashi chieng ua vui maimai pen Pastor nasep dan a ngaituo tamta hi. Innkuon ki-ittna leh innkuon nuomsa gen diing chilei Hattuom lamkai a zinei lai a buoi, a nupa ua ki-tuohlou, a nu-le-pa tawh zong umkhawm theilou Hattuom lamkai a tamtah zieh in pulang mite leh innsung a buoina neiten Biehinn lunggul nawnlou, sumdon-paidon atamseng zieh in taga-meithaiten zong Biehinn lunggul ngam nawnlou uhi. Tua kawmkal ah khamthei juaten gamkeeh, kumpi nasemten kumpite sum gu, I guhtheina chiet ua iguh uleh Zogam zong kigumang diing hita hi.
Zogam ah tambang bawl nawnsih vai ichi leh I innsung chiet uh enkol va ui, I tate chiet uh enkol va ui. Innsung ah pate’n pa-dan siem vai, nute’n nu-dan siem vai, hileh tate’n ta-dan hing siem thei pan diing uhi. Government nasemten neehguh uh tawpsan uhen len, Politician ten a halaw uleh allowances aneite uh chilou fund divert bawlda uhen len, contractor-ten nasepna diing a sum amuza uapat fair labor wage la in nasepna ma in asumte uh zang uhen len, kumpi office a nasemte in zong ahalaw ban uah neehguh bawl nawnda uhen len, teacher leh nurse a sepna zong sem nuomlou a mi semsahten zong a nasep uh kitawp vet uhen len, nampi sepaite zang a kideltuo sang in “Danbupi Thukhenna” zang in buoinate vengsah lei Zogam hing pallun pan diing hi. “Thukhenna dih tui bang in luongsah unlen, tualeh dihtatna khu tuipi hattah bang in luongsah zaw un” chi in Zawlnei Amos in Pasian thu na taangkoupi hi. Tuami ahi Zogam in a taahsap!
I zalenna uh zahsiem in, Pasian deidan tawh kituoh a deiteel thei diing in hamsa talezong panla va ui. Tuazieh in hun a um laipet in eima leh eima ki-itt in I mailam hun diing ngaisut kawm in nasep/laisim ah hakat vai. I tu ga att chiet diing ihi uhi. Ama leh ama ki-itt theilouten a innsung a itt didan umlou a, nampi a itt didan umtheilou a, Pasian a itt didan umtheilou hi. I hun neilai pet in I deiteelna leh zalenna uh zahsiem va ui, I haichi tu uh aga att hun hing tung diing hi.
No comments:
Post a Comment