Sunday, August 17, 2014

Leitung Khantouna ah Tulai Hattuomte


LEITUNG KHANTOUNA

AH

TULAI HATTUOMTE

Khai Minthang Samte

Fort Worth, TX

THUPATNA: Leitung a khantou dungzui in pilna leh siemnate zong khangtou in, khosahdan leh hindan zong khangtou hulhul hi. Tami khantouna dungzui in buoinate leh kitaidemnate zong khangtou deudeu hi. Nidanglai in tha-le-mat in ipu-ipate na kidem ua; gaal-ai, sa-ai, taang-aite in na kidem uhi. Biehna vai ah zong Pasian ithei masanglai leh Pasian ithei nuasang ah zong kikhelna tampi na umta hi. Biehna vanzahte ah zong kikhelna ana umden a, nidanglai a gingtu masaten Pasian ana biehna a vanzahte zong kikhel den hi. Etsahna diing in: Nidanglai a Zomi Colony Presbyterian biehinn siakang leh buon a kibawl apat in building thupitah ah Pasian kibie in, biehinn sung a vanzahte zong nasatah in kikhelta hi. Tami biehinn leh vanzahte kikhel dungzui in buoinate leh hamphatnate zong kilamdang jel hi. Tambang a buoinate leh hamphatnate ang kilamdan dungzui a Pasian thu gendan leh kikaihuoidan zong kikimtah a apeitou jel angai hi. Tambang khantouna ang um chieng in khangluivai leh khangthavai kikaal ah mun awng umthei jel a, Pasian nasepdan leh Hattuom kivaipuohdan ah zong kitheisiemlouna umthei jel hi.

CASE KHAT: Tulaitah a ka nasepna khu Human Resource Department ahia, ka sepna company a sem utte application ki-enkai a, chitna anei dungzui in interview leh adang dangte enkai in kilajel hi. Nikhat jail a kum 20 sung tangjou a nasep sui khat umkha hi. Tumasang kum 20 chi pen 1994 lai china ahia, I biehinn uh kum 5 a upa hipan nalai hi. Kum 20 sung taangpi-taangta tawh kimulou a jail a umchippa ang potkhiet in ama leitung a aleenlai leh tukhang pen na kilamdangta mama hi. A nasep thaman bank tungtawn a direct deposit kipejel ahizieh in bank account ahon diing in kigen hi. Bank ah avahaw a, bank aten online account bawl didan agen leh ama hunlai a vanzahte tawh kikheta sengseng in tulai leitung khantouna vanzahte bangma theijou talou hi. Phone zong meehthei sam a, hilezong a sung a vanzah tuomtuomte (applications) zangthei vetlou a, silthate lamdangsahna in kidim nalai hi. Tuamipa kepdam siemtah a kep a, leitung khantouna vanzahte hoitah a azah thei diing leh tuhun a ngaina/tawndante tawh kituoh a ang hin/um theina diing in discipleship or guidance hoitah pieh kisam hi.

LEITUNG KHANTOUNA: Leitung pen niteng in khangtou in kikhel den hi. Kikhelna khu leitung ngaina dan khat ahi hi. (Change is law of nature) Kikhel ahi chi theina diing in ameel-apuom zong ang tuom angai a, akipatna leh atunna tekaah thei a kilamdang ang hi chieng in "Kikhel na valong e" kichi theipan hi. Khantouna ichi chieng in aumsa apat hoizaw/hatzaw china ahi hi. Aum nai vetlou ang um chieng in khangtou/kiemsuh kichi theilou a, aumsa apat silkhat bawlkhiet tha ang hi chieng in khangtou kichithei pan hi. Mihing khangtou ichi chieng a mihing pen a umsa ahita a, aumsa apat hoizaw/buchingzaw china ahi hi. Khantouna ichi chieng in zong lienzaw, hoizaw, pichingzaw genna zong hithei a, kiemna ichi chieng in manthanna leh sietzawhna lampang genna in kizang hi. Leitung khangtou ichi chieng in leitung letna kibe china hilou in leitung a sing-le-suongte kiem nanleh mihingte khangtou china ahizaw diing hi. Aleh, banglam ah mihingten khantouna inei uoi chi isui chieng un siltampi genthei diing aum diing a, hilezong thumal khat a zaw diing hileh "vanzah a khantouna" khu khantouna kipatna ahipen diing hi.

                Nidanglai in mimasate vanzah pen na thupi hiau lou hi. Singzum-suongzum pou tawh neeh nasui ua, lou nahou uhi. Tami pen tangthu ah Suong Khang (Stone Age) na kichi hi. Tuami khang apat in sia vanzah na mukhie ua, sia a kibawl vanzahte nazang uhi. Tuami pen tangthu ah Sia Khang (Iron Age) na kichi hi. Tuami hun apat khangtou kia leuleu in khawl vanzah ana zang kia leuleu uhi. Tuami hun pen Khawlvanzah a Kikhelna (Industrial Revolution) na kichi kia leuleu hi. Tuni chieng in khawlvanzahte khangtou kia in khawl vanzah tungtawn in huikhuo ah thukipiehsawnna vanzahte kizangta hi. Tuazieh in, tukhang pen "Thupiehsawnna Vanzah Khang" (Age of Information Technology) kichita hi. Tambang vanzah a khantouna jousie khu mihing panpitu leh thadawntu diing a kibawl ahia, nasepna apat nitha tunna diing leh nasep noptuomna diing a panpitu diing a kibawl ahi hi. Hattuomten zong tami vanzahte ana zang toutou ua, tuni chieng in zong thukipiehsawnna vanzahte kizangta hi.

                Nidanglai a keng a lamzawt ahiei, sakol tung tuong a amuol-aguom kantan a Pasian thugen laite apat in gari,vanleeng leh meelmu tongsan vanzahte khang ah kitungta hi.  Biehinn sung ah patrol max, lantern leh khuoilu-meitan kitaang nawnlou in electric, generator leh solar power-te zang in biehna kibawlta hi. Laitui-laidal a laihah kigiel tangtang a post office apat a kihah lai nite hing bei phiel in tulai in internet  tungtawn in email, twitter, facebook leh social media tampi kizangta a, Kristian Tangkou leh adang dangte zong internet tungtawn in kisimtheita hi. Apoimo bang in telephone tungtawn in thu kizasah theita a, ahun lap in silte kibawltheita hi. USA ah tami post office tungtawn a lai kihahte pen "snail mail" (tohtol laihah) chita zozen uhi. Tami umzie ahileh post office tungtawn a lai kihahte pen tohtol bang a kiheh achi nopna uh hi tazen hi. Tambang a leitung ang kinaw hehu chieng in mite lungsim zong  toumuong thei nawnlou in kino hehuta hi. Tuazieh in "fast food culture" kichi hing piengkhie in ann na-ngawn pen akinthei lampen a neeh diing, gari tuong pum a neeh diing, bawlkop (multi tasking) theithei bawlkop diing chi in kibuoita hi. Neeh-le-taah a hamsata a, nidanglai a isep ngaina a isep nalai leh neeh mula diing a kihita a, neehsuina ah zong nidanglai zani/lenii a sep kiphamota hi. Tuama bang in neeh umna zong nidanglai a loulai a um hinanleh tulai chieng in loulai ate kiching nawnlou in khopi dang, gamdang leh mundang ah neehsui diing in kipotkheta hi. Tuazieh in Pasian nasepna zong khota khat a biehinn sung maimai a sep diing hithei nawn talou in khopi dangte, gam dangte leh mun dangte a I hattuom mi-le-sa umte umna tantan a itunjou uh ngaita hi. Leitung khantouna in buoina leh lam-etnate zong khangtousah jodeu hi.

TULAI HATTUOMTE: Hattuom kichi Greek kammal "ekklesia" chi apat kila ahia, mite lah apat a atuom a hatkhiette china ahi hi. Bangzieh a atuom a hing kihankhie ahiei ichi chieng in i Maangpa Jesu nasep theipitu leh asepban sunzomtu diing a hing ki hantuom ahi hi. Hattuom pen khotaang kipawlna khat maimai hilou in Jesu Krist nuazui a, anasep ban semzom a, athu theipitute hi diing a teltuomte ihi uhi. Hattuom lamkaiten zong tami nasep theichet a hattuom mipiten Jesu Krist a theipina uh hatsem leh Khantan Hoi hawmsawnna a alawchin theina diing ua lam/ma akai diing chilou adang thupi aum sih hi. Jesu Krist hatna sang tahtahten ama thu theipitu hina leh anasep ban sepzom chilou bawl diing aum tahtah sih hi. "Jesu Krist khu zani, tuni leh tangtawn in a ngaingai ahi" (Heb. 13:8) Leitung khantou dungzui in Pasian thu zong khangtou den hi. Laisiengthou in ana genlawhte aban-aban in tangtung toutou nalai hi."Chitahtah in nakung uah kagen ahi, lei leh van aman masangsia in, danthu apat sutvom neunoukhat ahiei, thaivom neunoukhat jong amang sih ding hi,abawn a atangtun kim masangsie in" (Mtt. 5: 18) "Tuazieh in leitung munchin a peikawi unlen, hinna thupha khu silsiemte jousie kung ah gen un" (Mark 16:15) Tuachiin namjousie ka nuazui in siem unlen, Pa leh Tapa leh Hagau Siengthou min in tuiphumna bawl unlen kang thupieh jousie jui diing in thuhil un. Noute tawh ka umkhawm den diing a, huntawp dong in kang umpi zing diing hi." (Matt. 28: 19-20) Tami khel a thupieh loupi aum sih a, Hattuomte bawl diing tamsang a thupizaw aum sih hi. Tambang a Maangpa Jesu Krist thupieh juilou a sildang bawlte khu Hattuomte hilou in Jesu thupieh juisawmlou a kipawlkhawmna pawlpi ahi mai hi.

                Khantan Hoi phuonzahna diing a vanzah zah diingte bikhieh ahilou zieh in leitung khantou dungzui a vanzahte khu Pasian nasepna a ang panpitu a zah gige diing ahi hi. Hattuom vanzahte Pasian nasepna a zah diing ahilou ngal leh amanna bei ahimai hi. Biehinn thupi mama nanleh Pasian biehna, Pasian thu phuonzahna mun leh Pasian Hattuomte kithapiehna a zah a, Pasian thu theipina leh Pasian thu kihilna a zah ahisih leh panna bei ahi hi. Tulai biehinn sung kizahdan pen thanghuoi abah hun tam mama hi. Biehinn sung pen leitung khantouna vanzahte zahna mai hilou in Pasian deidan a zahna mun ahi diing thupizaw hi. Biehinn sung khu mimal kithupisahna mun a zah diing hilou in Pasian biehna leh thupisahna mun a zah diing ahi hi. Biehinn sung a vanzahte leh Pasian kung a ki-ap sum-le-paite mimal deina a zahthang ahichieng in Pasian thangpaina leh gawtna hattuomte in kitanlaw jel hi. Belshazzar in Pasian biehinnpi a noute judawnna a azah in Pasian thangpaina atung ah tung in abang ah "Mene, mene, tekel, upharsin" (Dan 5: 25) kigiel a, Belshazzar vaihawmna nite sim ahia beisah ahita a, tena ah te in aum a aching jouta sih a, a leenggam khu kihawmzah in Medes leh Persia-te kung ah piehkhiet in aumta hi. Pasian a diing a ki-aap vanzahte leh sum-le-pai thelthansah khah diing jauhuoi mama hi.

ZOMI COLONY PRESBYTERIAN CHURCH: Kum 25 ichi pen sawtseng nailou a, mihing hileh khanglai zaitha hat laitah ahi diing hi. Hilezong tami kum 25 sung in Pasian guolzawlna nasatah in kisaang hi. Biehinn lui pen ka mit-ha a ka et chieng in Pasian in leivui apat hing lamtou tahtah ahidan kimuthei hi. Atuong leivui, abangte leivui apat in Pasian in building nasetah khat ang peta hi. Tamin Pasian a diing hattuom mite kiphalna leh piehkhiet lam a kiphal mama ihilam ang theisah hi. Asung a vanzahte zong kilamdang sieng phielta a, hattuom mite zong tampi kilamdangta diing in gintat ahuoi a, nasep leh siemsinna lang ah zong hattuom mite kilamdangta mama a, kikhangtouta mama hi. Zou Presbyterian Church Synod sung a hattuom dangte etton diing in ang koi ahi diing zong gintat ahuoi hi. Etton diing ichite pen aselam zong hithei a, ahoilam zong hithei veve hi. Etton diing ichi chieng in "hamkam suoh ah, gamtatdan ah, ittna lam ah, hagau lam ah, ginna lam ah gingtute etton diing hizaw in" (1Tim 4:12) chi tawh hing kibang diing hi. Matt. 5: 16 ah zong "Tuama bang in navah uh mite mu diing in vah heh, tuachiin na silbawl hoite a muthei diing ua, van a um na pa uh a pahtawi thei diing uhi" chiin agen hi.

                Leitung ah mite ang khantou chieng un innten khosahna ah ahoizaw diing leh ette diing hing bawljel uhi. Tuami peidan ette in India kumpi in zong "model town" chi minvaw in tuineeh zah didan, mei zah didan, siemsinna bawl didan, sienthouna vanzahte zah didan, kivaihawm didan, leh adang dangte bawl in khokhat a zah a, khokim-khopam adangten a ette thei diing in bawl uhi. Hattuomte zong ihing khantou chieng un a khangtou hattuomte in a khangtou nailou deute etton diing a Pasian nasep isep diing uh kiphamawta hi. Tami vanzah um didan leh Pasian nasepna a I matalzawh theina diing in panlah didan themkhat kikum vai:

1. Mission nasep etphat huoi: Hattuomte sep diing thupipen leh hattuomte umna zieh khu mission nasep diing ahipen hi. Itha-izung, inei-ilam tawh Pasian mission nasep chilou hattuomte a diing a thupieh thupizaw aum sih hi. Hunkhat lai in hattuom annual report ka etna khat ah kumkhat sung a gingtha kibelap mi 10 vel um a, hattuom dang apat a lahlut 30 val um hi. Tami kilebul leh mission nasepna ah kilawching kichi thei diing hi. Hagau mangthaite kisui nawnlou in tahsa mangthaite kisuita a, mission a panglou in biehinn thupipi a kilam a, Pasian thu sang a mihingte thu a kigen a, Pasian patawina sang a mihingte patawina thu a kihagen a, "Laisiengthou in tambang in agen hi" chisang a "Constitution in tambang in agen hi" kichina biehinn pen in "Hattuom" ahina uh kithei nawnlou in mei bang a avahna uleh chibang a a-alna uh mansuota uh china ahita hi.

                Pastor diing ki-ut, a nasep kisem nuomlou, upa diing ki-ut, upate nasep kisem nuomlou, lamkai diing ki-ut, lamkaite nasep kisem nuomlou chite pen khatvei chieng in vaihawmna masang ah I talent dungzui in hing kiphut diing a mawpuohna tam kipete tampi kiphut diing hi. I pawlpi sung ah Pastor diing a zah hetlou diing ina zahkhah uh aum abang a, upa diing a zah hetlou diing upa a izahkhah uh zong umtham hi. Tamte pen "Pasian leh ama kaal" chia ibawlkhiel Pasian aplou a, eima bawlkhiel eimama in I suhdih sih uleh hattuomte zong maw mama diing hi. En I utteng bawl diing in, asiet chieng a Pasian ap zieu chipen gitlou vai mama hi. Innsung khat a migilou khat khumlut a, innsung mite abuoi chieng ua migiloupa leh Pasian kaal chi zieuzuou pen gitlouvai mama hi. Hattuom sung a lemna aum a, Pasian nasepna a matalna diing in lamkai hoiloute hepkhiet dan siem zong ngai veve hi. Pasian tawh ama kaal a ikoi leh hattuomten Pasian nasep isepna ah nawngkaina tampi umden diing a, Pasian thupieh kizop joulou diing hi.

2. Church Office-cum-Library: Hattuomten office leh library kithuo a nei diing pen tulai hun a diing a poimaw mama khat ahita hi. Nidanglai a singtang khokhat a biehinn kaini maimai chieng a bieh-inn zah nite abeibei ahita a, tuni chieng in, adieh in town area ah, niteng nasepna leh hinkho mandan et in biehna lamkaite kipoimo den hi. Adahuoi mama khat ahileh JCA Golden Jubilee bawllai in JCA kiphu hun buoi in kipumbuoi a, chiemtena kichien kineilou mawh hi. Silver Jubilee ihita ua, hattuom kiphu apat laidalte leh silbawlte bangtan I chiemte un, khangsawnten I tangthute uh sui diing hileh suitheilou diing in aum nalai diei? USA-te thupi kasahna khat ahileh Civil War 1861 - 1865 lai a kisat pen avan zahte uleh a laigelte uh tuni tan a muthei diing tampi um nalai a, museum sung ah kikoi hi. Ka nasepna uah zong tuamun a nasep naneisate leh anei nalaite tawh kisai a laidal jousie hoitah in kikholkhawm hi. Akum ang chin chieng ahiei nasemte atawp chieng un a tawpte mun ah kikoi a, akum dungzui leh a department dungzui in hoitah in kikoi in kichiemte sitset hi. Laibu dimta kichilou in laibu atam dungzui in a koina diing room kikeehlien lel hi. Tuamabang in Maangkaangten Zogam a ang lut lai ua athu/sil chiemtete uh tutan muthei diing in National Archives of India in hoitah in koiching ua, England ah zong India a avaihawm lai ua athu chiemtete uh hoitah in koiching uhi. Tuate pen galkapte khuolzinna report leh a niteng hun mandante uh, galkap company khat leh khat kihounate, kumpi apat a lailut-laipawtte, leh adangdang ahi hi. Zouten zong 1917 - 1919 lai in Zogal kisat ahi a kichi a, hilezong a vanzahte uh bangma muthei diing umlou hi. Vanluite kepdan kitheilou hi. Vanluite umlou in koiman I tangthu hing gingta lou diing hi.

                Model church office-cum-library khu biehinn mai a varandah tung a "turret" kichi balcony pen hi henlen, church office zong hikawm in local pastor office diing in kibawl leh adeihuoita hi. Local Pastor or attached Pastor penpen in a biel totlou kaal in office tami mun ah kai henlen, local mite leh mundang a um naupang laisimte leh sildang a khuolzinte tawh kizopmatna bawl theileh hattuom-te Pasian nasepna matal mama diing abang hi. Tualeh, thumpi diing kisamte, Pastor thudoh diing neite, counselling diing kisamte leh adang dangten a hamsatnate uh Pastor pa na kikuppi thei diing uhi. Tuami a diing in local in office vanzah khenkhat lei kisam diing a, laptop khat leh internet connection bawl ngai diing hi. Tami mun ah abang guol ah laibu koina (bookshelf) kibawl henlen, biehinn vai a lailut-laipawtte hoitah in kikoi leh ahoi diing hi. Tualeh Sunday school zillaite, hateng a suoh Kristian Tangkou, sermon bawl chieng a panpi diing laibute, hattuom tangthu, hattuom peidan leh Pasian thu tuomtuomte koikhawm hileh Hattuom etton tah kihi thei diing hi.

3. Taga-Meithaite Batphah Ngai: Nidanglai kum tampi apeita a, Kristian Tangkou a article kigelkhat ka simkha a, suikia diing kachi leh USA apat bangma ka bawlthei tasih. Hattuomten lah sum dong den, sum donna ah lah pang joulou den, innsung a neehsui meithai khat hi nalai ahizieh in Hattuomte huphul mama chikhat case study hoitah khat hing kigiel ngai hi. Taga-meithaite ibat jousih leh hattuom hina in khietna neilou hi. Presbyterian-te thupina khat ahileh hagau maimai hilou in tahsa a zong lunglut mamate ihi uhi. Tuazieh in hattuom dangten Presbyterian-te khu "hagau milou a tahsa vai taluo" chi uhi. Ahin, Presbyterian-ten leitung mihingte themkhat hilou in a pumpi in (not just a part, but the whole) chi ngaidan kinei jel hi. Ka kikhopna uh First Presbyterian Church, Fort Worth,Texas ah hagau mangthaite suina ban ah zong tahsa mangthai diingte panpina kibawl zing hi. Ann neiloute ann kivah a, inn neiloute janchieng in giehna diing kivaihawm sah a, nisa nuoi a tawldamna neiloute a diing in air condition room lienpi kihong hi. "Keima ka unaupa vengtu ka hi" (I am my brother keeper) kichi hi. Tambang a kibawlte jousie Pasian min thupina diing leh migentheiten Pasian amuna diing uh tupna a kibawl ahi hi. Migentheiten biehinn amu chieng ua kinepna lienpi anei diing uh ahia, biehinn amu chieng ua jauna anei uleh biehinn sung ah Pasian teeng nawnlou hita maithei diing hi. Pasian khu ginhuoi lou in ngaihuoi a, dawi leh kaute leh tuabang mite ngaihuoi lou in ginhuoi hi.

                Hattuom sung ah zong taga-meithai leh panpi ngai mama umjel hi. Tuate hoitah a etchet a Pasian ittna silpiehte ihawmsawn thei diing uh hattuomte mawpuoh ahi hi. Eilang pen Government in zong taga-meithaite a panpi chieng a atunna diing tunglou a meithai loupi meithaite kipete lahpieh, taga loupi tagate kipete lahpieh itamseng zieh un igam khang theilou hi. Hattuom in taangbuuh leh chitpiehna singkuong (Food pantry leh donation box) nei a, kaalkhat sung ahiei, hakhat sung ahiei a honkhiet a hattuom mite lah a agenthei pente leh apoimaw pente piehkhiet theijel diing hoi mama diing hi. Khanglaiten zong hattuom mite sum donna diing maimai a enlou a, ana-asate panpi theina lampi um teng a panpi ngai diing hi. Pastor-te taimat angai mabang in hattuom lamkaite zong taimat ngai mama a, khanglaite taimat dieh angai hi.

4. Hattuomte leh Sum-le-pai vai: Leitung a hing nalai ihizieh un leitung vanzahte kipoimaw nalai a, tuami leina diing in hattuom in sum kipoimaw den hi. Hattuom min zang a sum sui diing hilou in hattuom mite kiphal a hattuom a phungvua diing hizaw hi. Hattuom min in bang kamu/kane thei diei chite hilou in hattuom in eite jal ajou diing thupi mama diing hi. Innlang a hausa kisa sim mama leh bawlthei kisa sim mama honkhat pen USA ah khutdaw in hing vah veve uhi. Ibawltheina pen khutdaw ichi diei, khutdaw lampang bawlthei mama zong um veve hi. Presbyterian-te, adieh in Zou Presbyterian-te, thupina khat ahileh pulang apat a bangma lutlou a eima-le-eima hanchiemna tawh Pasian in tamtan ang tunpi pen lamdang mama hi. USA apat fund hing luttheilou diing hileh hattuom/pawlpi tampi kipua diing a, Zou Presbyterian Church Synod dingjou nalai diing hi.

                USA langte kung ah biehinn lamna diing fund hing suisah in chi a hing vaihah hattuom khat-le-ni um hi. Tuate kung a kagen zing khat ahileh "kei khutdaw siemlou, eima leh eima kitoudel in eima tha-le-zung tawh biehinn bawl lei biehinn neituhina (Ownership) kineizaw" kana chi a, ka chitou nalai diing hi. Khutdaw sang in neehsuidan hing kisinsah un kachi nuomzaw hi. Tua dungjui in neehsuidan tawh kisai in ministry bawlthei diing khat aum leh chi in tuami tawh kisai ka suibe nuom hi. Tua pen Kingdom ministry kichi a, Business for Transformation zong kichi a, atomlam in B4T kichi hi. Atup ahileh local hattuomte lah a talent dungzui a anasep diing pieh diing chi ahi. Etsahna: Carpentry siemkhat in a siemna tawh kisai a vanzahte aneijou na diing a vaihawmpi diing, a vanzahte tungtawn a anasepna a nitha tung diing, a nitha atun dungzui a sawm-a-khat leh chitpiehnate a ang hat leh hattuom hat diing chi lam-etna ahi hi. Etsahna dang kia ah, puonkhui khawl neilou puonkhui siem khat puonkhui khawl khat-le-ni anei a, tuami tawh neeh amu ban ah a kitoudel jou ua sawm-a-khat leh chitpiehna tamzaw ang pieh theina diing ua lampi suipina ahi hi. Tuabang local hattuomte ang tam chieng a hattuom summuna zong hing hoi diing, hattuom in mission nasepna diing a sum hing neijou diing leh tuabang miten zong missionary ang chom jouna diing uh tupna ahi hi.

5. Leitung Khantouna Vanzahte Zahsiem Ngai: Leitung a khangtou mamata a, thupiehtuona vanzahte zong khangtouta mama hi. America ah khawlvanzah kihazah mama hi. Khawlvanzahte in mihingte nasep noptuomna tampi tun hi. Lou lienpipi anei ua, loukaina khawl, haichi tuna khawl, haichi atna khawl, aseepchilna khawl chite nei in mihing khat in farmland acre aza a simte nei uhi. Ganhing khawite in zong khawl vanzah tawh ganhing asang-asing a simte khawi uhi. Puonbawlna khawl, damdawi bawlna khawl, gari bawlna khawl, chite nei in khawlvanzahten mihingte sep diing sem ua, mihing asang a simte nitha dawn ua, mihingte a diing in noptuomna lienpi tun hi. Computer khang anglut chieng un computer tawh khawlvanzahte zopmat in computer apat in nasep didan guonggal thei ua, computer leh khawl vanzahte amau-le-amaute thu kipetuo in mihingte sep ngai nawnlou in mihingte pen a enkaitu maimai in pangta hi. Tami pen thupieh dungzui a amathu a atai (machine automation) kichi hi. Khawl vanzah a akhantouna pen un nasatah in noptuomna leh zalenna pie hi. Leitung muntuom a umten computer leh thupiehsawnna vanzahte tungtawn in online meeting leh conference bawlthei ua, munkhat a kisuhtuo lieiluoi chite um nawnlou in a office chiet apat in online meeting kineithei hi.

                2010 lai Beaumont, Texas a ka umlai in Get Motivated Seminar ah kava tel hi. Tuami mun ah thugen minthang bangza amakhat in seminar paper piehna nei uhi - Sarah Palin 2008 lai a US Vice President candidate, Rudy Giuliani 9/11 lai a khamul sauten Twin Tower a kapsiet lai ua New York Mayor pa, Zig Zigler Pasian thugen minthang, leh adang dangte ahi uhi. Tuami hun a seminar pe diing khat ang peithei sih a, hilezong satellite tungtawn in TV lienpikhat ah ahun hing zang lel hi. Amapa umna leh seminar kibawlna pen 3167 kilometers a kigamla ahivang in ama tahsa um a seminar paper apieh bang veve hi. Dohna-dawnna pen a tahsa a umte tawh kibang in kibawlthei veve hi.

                May 2, 2011 lai in US Navy Seal-ten Osama Bin Laden va bulu uhi. Tuami hunlai in USA ah President leh a mipoimaw khenkhat in siltung teng atunhun mama (live) in enthei uhi. A bulu masang un satellite leh thupiehsawnna vanzahte tawh a sulnua jui den ua, a tahsa umdan, a meel umdan leh ahina amaute record tawh kituoh chet chi atheichien mama un bulu pan uhi.

                Tualou ah, tulai a vanzahte mihingte panpi diing a kibawlna khat kia ahileh sil tampi laitui-laidal a kigiel a, mihingte mama in a puoh lai nite hi nawnlou in, internet tungtawn a van kizua-kilei lai ahita hi.  Tam pen meikhawl melsuo (electronic version) kichi khu ahi hi. Lai zong laitui-laidal a kihah nawnlou in electronic mail or email kichita a, houlimna zong mi inn ahiei munkhat a va kimupi sese ngai nawnlou in phone tungtawn in kithuzah theita a, meel kimu a houlim nuomte a diing in zong meel kimu a houlimna Skype, Yahoo Messenger, Facebook video conference leh adang dangte tungtawn in meel kimu in kihoulim theita hi. Tuathamlou in, online streaming kichi ahuntah a munkhat a siltung pen internet a kikhum kawmkawm in a internet umna khat phot ah ki-entheita hi. Laisim naupangte a diing in zong laibu pen internet sung ah kikoi a, ut hunhun in internet tungtawn in kisim theita a, class room a pei sese ngai nawnlou in class room a laihiltu laihilte jousie computer ah internet tungtawn in ki-entheita hi. Doctor leh damlou keemte in zong operation theater kitaang in, buoina anei chieng un tuami natna tawh kisai a specialist-te internet tungtawn a meel kimutheite in houlimpi in a natna ensah ua, operation zong kipanpi sah uhi. Vanzua-vanleina ah zong kiphattuompi mama a, vanzuate in internet ah a vanzua limte uh koi ua, tuami limte tungtawn in alei diingte in order bawl ua, asum zong online banking tungtawn in pie ua, avan pen post ahiei tulai vankithotna courier tungtawn in kithot hi. Tuami in peisuh-peitouna hun dawn jangkhai a, hun leh sum tampi noptuomsah mama hi. Tami internet leh IT revolution in leitung peidan nasatah in hei lamdang jou hiel hi. Eiten zong setellite tungtawn a seminar ibawl ua, ka umna USA apat a seminar paper khat ka present diing kaal ka ngahla mama a, kathumna khat ahi hi.

6. Mission School-te Dinmun: Mission school ah kum thum sung sangsye in kana sem hi. Ahoina leh ahoilouna aum hi. Ahoina ahileh naupangte Pasian lang ah kipui theina diing a lampi thupipen ahi hi. Amate zong Pasian thu tawh hoitah in kipantah hi. Class II ahiei V ahiei tan kisimsah thei giap a, single teacher ahiei sangsye kichinglou ahi gige zieh in asiem diing za un siemlou uhi. Atawpna diing in high school jop joulou bep diing a kikoi abahna tampi aum hi. Tuasang in singtaang tahtah school umlouna munte ah Lower Primary tan kikoi henlen Lamka ah Center School or Zou Presbyterian Center School chidan khat kibawl henlen, Zoudawn mission school-te tawh kizopmatna kibawl leh kikhantoupi mama diing hi. Mission center a naupangte a khankhiet lou leh mission ngainatna neilou diing uhi. Naupangte isiem sih leh I hattuom kivaihawmna leh kilamkaina ah buoina tampi hing tunbe nalai diing a, ei hattuom sung a khangkhelou naupangte in a pichin nua ua ei hattuom sung a lamkaina ang tuh chieng un hattuom ittna tasam ua, lamkai utna maimai tawh ang kipat chieng un hattuom in kiphattuompi lou hi.

7. Golden Jubilee a diing in: Tukum in Silver Jubilee ilawmta ua, tuzou kum 25 ma chiengin Golden Jubilee ilawmta diing uhi. Tuachingin bangchi bangin ilawm diing uoi chite bang ngaidan ahing pie hi. Tamsang a khangtou zaw maw, kiemsuh zaw maw ahilouleh a kibang bangin Golden Jubilee ilawm di uoi? Kum 25 sunga i khantou dan uh ka et chiengin thalawp huoi kasa mama hi. America te'n thupi anei khat uh 'Promise of America' achi ua 'America Kamchiem' china ahi hi. Tuapen, "America i lut chil sanga i pawtsan chienga khangsawnte kunga America hoizaw pieh diing" chi ahi va-ia hi. A tomlam in, ' A better America to our children' chi ahia, 'Naupangte a diinga America hoizaw' china ahi hi. 2004 lai a American presidential contender te lah a khat John Edward in,"Khang sawmni sungin America te'n America hing hisah i thupieh chiemnei - eite'n hunhoi ina mu sangua hoizaw leh thupizaw i tate khang ipieh sawn diing uh chi khu ina tutaang uhi...Ka nu leh pate'n kei hinna hoizaw ang pieh theina diingun bangbang hamsatna amai uah kikham nanleh zingkaal simin America kamchiemna gingta in zing athou ua, a nasepna uah ana hapan mama uhi" achi hi. America kichiemna (The Promise of America) thupi hina maizen ee! Lamkai tampite'n athugenna uah agam uh amau luohun sanga thupizaw leh hoizaw a atate uh khanga a piehsawn theina diingua a hanchiem diingdan uh agen mun mama uhi.

THUNUKHIA: Silver Jubilee tantan hing pui pa Pasian in eite Golden Jubilee tan ang puitou zelna diingin i thum diingua, tamsanga khangzaw leh masawn zaw a ang pui theina diingin ithum zing diing uhi. Jesu Krist khantan Hoi in i gamsung ah nasatah in halthana leh kilamdanna ang tun hi. Tua khanlawnate pen ei tawh kituoh diinga hoitah a ihei siem leh i zahsiem diing a poimaw mama hi. Hattuom khantouna bangzat amakhat ineita ua, i khanbe nalai diinga, tamna thu isimte zousie tawh i khantou a Pasian lungsu ihi theina diing deina a hing ki tahlang ahi hi. Silver Jubilee tahsa a ka man theilou vang un ka lungsim uleh hagau uh aum zing hi. Pasian in hing umpi chiet ta hen. Ko'n zong ka umna mun United States apat kang na thumpi diing uhi. Maangpan hattuom misiengthoute tamsang a hatzaw diing leh Ama minthangsah sem diing in hing pui in hing umpi zingta hen.

No comments:

Post a Comment