SIEMNA ZIL O, PILNA SANG E
Khai Minthang Samte MA, MBA
THUPATNA: Laisiengthou
in “Silbangkim in hun nei” (Eccl. 3:1-8) nachi hi. Pilna-siemna zil diing ichi
zong ahun um hi. Adieh in academic career bang ahuntah a izil sih leh kikhel
bai mama hi. Class V a tawp, kum sawm jounua in Class VI a kai diing pen bai
nawn hetlou hi. Tuamabang in kum 40 vaal college a lutkia diing pen bai hetlou
hi. Khuzieh in ahuntah a siemna zil in nidang chieng in lungkimna leh lawchinna
hine pe diing a, academic vai a bawlkhielna in kisiana chilou bangma ang pesih
hi. School kai ihit chieng a nasep suina ah zong kum in kichiemte lihleh a,
ahun kikheel pawl a diing in Graduate level exam bawlhun chieng in kum kitam
nei nawn mellou hi. Tuazieh in ahuntah a silbawl thupi mama a, English-te bang
in “Don’t miss the momentum” chi thangsah mama uhi. Ei ham a let diing hilei
“Sia asat lai in sat in” chi tawh kibang lien diing hi. Laisiemna nei lei
neehsuina diing lampi tampi kihong hi.
Innsung hamsatna zieh leh buoina
zieh a laisiemna suina kikhelte a diing in khutsiem-silbawl khat tei ahiei,
professional trade khattei jui poimaw mama hi. Sumsuina diing a bawlthei
khatzong nei kilkellou pen hamsa mama hi. High school na zawlou vang in
professional trade na zilthei diing tam mama hi. Kithasiet bawl sinlen,
thanuomtah leh kukaltah in zil inlen tuami tawh neehsui lechin mikhat napha
veve diing hi. Na lunggel (attitude) ah sil tampi kinga hi. Laisiem loupi
laisiemte sep teng eng a, tuate chilou nasep mulou ihileh vang mannabei ihita
a, mi khateneng daw diing ihita giap hi.
LAISIM VAI AH:
Siemzil naupangte thei diing a thupipen ahileh laithei diing ahi hi. Tuakhel a
poimaw aum sih hi. Tup kichien nei diing chite ang kihagenpi mama a, naupan lai
in itup diing zong kithei tuonlou ahizieh in tunin siemzillai sangnaupangte
kung ah na lai uh siemsawm photphot un kang chi nuom phot hi. Nang pichin
dungjui un na tup nuom uh hing kilang mai diing hi. Lai theitheina diing in
mimal kithunun a ngai a, laisimtam angai a, medium of instruction master diing
apoimaw a, support group (lawm-le-guolte, nu-le-pa leh academic advisor)
kichien nei poimaw mama hi. Laisim hun khu bangma in suhbuoisah lou diing ahoi
a, lawmte zieh a lai simtheilou ihi leh lawm neilou phot ahoi a, khotaang
(Social) vai tambawllou ahoi pen a, Hagau thu ah zong eima leh Pasian kizopna,
nu-le-pate thumang, leh biehinn kaihun kituptah nei a, laisim khu athupipen
(priority) a pieh diing ahi hi. Christian naupang hoi khat na hi nuom leh lai
nasim chieng in Laisiengthou bung khat simsuoh masa in, Pasian kung ah thumna
nei lechin na thumna guohsuoh lou diing hi. Laisiengthou na sim chieng in
tehsim zengzung lou in abanban in sim lechin bangmalou kaal in Laisiengthou na
simsuoh jou diing a, Laisiengthou simsuoh lungnopna na experience khapan diing
hi. Laisiengthou simsuoh khu laibu dang simsuoh tawh kibang lou in Pasian
hamuonna kitang dieh bang hi.
America ah
U.S. Department of Education's National Center for Education Statistics
(NCES) te gendan in high school degree tan chieng khat sang in bachelor's
degree khat in 66% tamlawzaw a, degree nei kingkeng lou khat sang in bachelor’s
degree khat in 75% tamlawzaw hi chi in suikhie uhi. Tuathamlou in college
educated khat pen nasepna ah kaisang bai a, sepna ah zong tuitumzaw in suikhie
uhi. Kumnidan a asuina uah tam anuoi a bang in mukhie uhi[1]:
|
Type of Degree
|
Annual Median Salary (2011)
|
|
High school diploma
|
$40,050
|
|
College with no degree
|
$47,070
|
|
Associate degree
|
$50,930
|
|
Bachelor's degree
|
$66,200
|
|
Master's degree
|
$83,030
|
|
Professional degree
|
$119,470
|
|
Doctorate degree
|
$100,770
|
Tambang ahitaah leh laisim in
ihalaw nasatah in khangsah thei china ahi hi. Sumsuisiemten (Investors)
"Laisim khu sumbawlna hoi penpen ahi" chi uhi. Asumpi (Capital)
mipilkhat in azah leh aletampi meetthei a, damsung dai in ameet kinene a,
"Mipil in apilna khawng lou, mimo in amotna lieu seng lou" chia
nakigente tawh kibang hi. Eigam ah entalei, Nursing degree pen professional
degree khat in kituot hi. High school apat in Nursing (B.Sc.) degree zawna
diing in Rs. 5 lakh veel bei diing in tuotthei hi. Aleh, kumpi Hospital a
Nursing sepna mu khat in kumkhat in 12x35,000=4.2 lakh muta a, kumkhat leh ha
thum sung in High school apat Nursing a kaaina sum jousie dinjouta hi. Khatkia
ah, Churachandpur Govt. College a B.A. tan tunna diing in Rs. 3 lakh beilou
diing hi. B.A. jousa khat in graduate level khat ah nasepna mu in ha khat in
Rs. 20,000 sang taleh ha 15 (kum khat leh ha thum) sung in a neu apat alaisimna
a sumbei jousie dinjouta hi. Civil services bang gielkhe taleh ha ni/thum sung
in aneu apat a laisimna jousie dinjouta hi. Tua hi in, laisim in nasep mulei
pen meet mama hi. A damsung teng ameet ne ahita hi.
Laisim ichi chieng in mailam hun a
diing a kisingsa china ahi hi. Hun beisah maimai a school kai kihilou in, pil
diing, siem diing, kilamdang diing, mailam hun a nasep hoitah mutheina diing,
halaw kilawmtah lawtheina diing leh innsung nu/pa ihing hi chieng a innkuon
kitoudel joute ihi theina diing ua kisingsa ihi ua, khotaang maipho (social
image) bawlbawl zong ihi uhi. Na pil sih leh hing kizatat lou diing hi. Nangma
na ki awlmo gige sih leh koiman nang hing awlmo man gige lou diing hi.
NASEPNA VAI AH: Laisiem
lei nasep sui nopdeu hamtang hi. Eima laisimpi (major) tawh kituohte bang mubai
dieh hi. Ahin eima major zong master joulou ihileh nasep pen hamsa mama hi. Ka
MBA course kakai lai a professor khat thugen ka lungsimtong hing deng khat um
hi. “MBA degree nga diing nahi ua, MBA te theidan a nathei diing uh, MBA te
umdan a na um diing uh, tua ahilou leh DBU te MBA te ginalou hing kichi diing
hi” hing chi hiau hi. Pasian hepina tawh MBA ka graduate masang un student
phabep in nasep kamuta uhi. BA khat hi-ngal a BA-te thei diing kilawmte ithei
lou chieng in I degree minsesah ihia, simda vet lei hoizaw diing hi. Ka nasepna
khat a ka pupa un, “Na silbawl akip-akawi in theisieng in” (Be the master of
your craft) chi gen hi.
Architect khat in innlam diing a
ngaisut chieng in asing-asuong bangza bei diing, tha bangza lut diing, sum
bangza lut diing, chite kichientah in khuotkhe thei a, inn kijou nailou pen
alim-aguong (Blue Print) hoitah in gielkhejouta hi. Engineer khat in vanleeng a
leen masang in aleen didan, a gihna, hui hatdan, asandan, leitung hiipna, chite
hoitah in suikhe dildel a, vanleeng a kibawljou chieng in lengthei hiau hi.
Doctor khat in china ajen diing chieng in nasatah in a natna suikhie a, a
damlou pa/nu natna gente ngaikhie a, achitung a mitmuthei diing a kilangte
enkhie a, avanzahte tawh sui kawikawi a, a natna thei masa hi. Tuajou chieng in
tuabang natna bang kichi jen diing chi nasatah in suijui a, damdawi a kituoh
diing pen pie in, enkhie a, adam sih leh adang khat pekia a, adamtan tuadan in
jen hi. Tambang a siemna neite ma Government leh company ten sui uhi.
Theichien
mellou in sem suh thop talei mi hinna ei khut a um ahia, mi business ei khut a
um ahia, mitate mailam ei khut a um ahizieh in eima bawlkhiel apaap ei kung ma
ah hing tung peelmo diing hi. Kumpi in chitna neitah leh muongtah a nasep
pengal a office kai nuomlou, ahun buching a sem nuomlou, asep sunsen leh thalaw
neiloute dan a asepsahte kung a sum la nalai, halaw san hun chieng a ahun
buching a halaw kipelou ahiei aseki-amakhai nasan chiemtete pen Pasian
gentahlou Dawite nasan in zong “Ash, talawm sam de” a chite uh hi diing a,
Pasian guolzawlna gentahlou dawite sapsietna zong tangthei nalai diing un ka
gingta hi. Eima sepna ah professional hetlou in miten professional deutah a ang
bawl diing uh ki-ut a, eima sepna ah chitah hetlou halaw chitahtah a hing kipieh
sih leh “bandh” kibawl ngam nalai hi. Laisiengthou in “Min na tung a abawl
diing nadei bang in mite tung ah zong bawl in” (Matt. 7:12) nachi hi. Sangsye
khat hi ngal a sang kai nuomlou, akai sunsun chieng a zong deisahna tawh laihil
nuomlou chite pen mitate manthaina bawl ahia, a paap popelmo diing hi.
BUSINESS VAI AH: Gam
khangtouten siemna, chitahna leh chitna tawh nasep sui ua, nasep suina ah zong
a ching pente ma kisemsah a, a semthei diingte ma kisemsah hi. Ei gam ah
dangnaalte nasep mubai, business bawlte pen misol siem in kikoi lel hi. USA ah
“Business na lawchin nop leh chitah in” kichi hi. Aziehpen, mi na sol leh akia
chiah koiman hing gingtalou diing a, navan koiman hing leipieh lou diing a, na
school ah koima kai nuomlou diing a, na thugen koiman ngainuom lou diing a, na
biehinn ah koima kai nuomlou diing a, koiman nang tawh business (Nasep) bawl
nuomlou diing hi kichizaw hi. Tuasang in chitah zaw lechin mite muon ngamna na
nga diing a, niteng, kaalteng, hateng, kumteng in miten hing beel diing a, nang
tawh business bawl nuomsa diing uhi.
Heisung
heisung ah sem talei isepna ah siemna, chitahna leh chitna poimaw mama hi. A
bawl didan theilou in pong chitah lei zong kizangthei tuomlou a, bawlsiem mama
in chitah sih lei zong hing kisawt sepsah nuomlou veve hi. Nidanglai in
meeltheite khat summeet bawl in zinden simpien hi. Siemna neilou a,
sumpi-summeet khuot theilou ahizieh in asumpi tung a amu jousie ameet in tuot
vahiau lel hi. Asumpi Rs. 1000/- a senna ah Rs.1100/- amu leh Rs. 100/- meet in
ki-ngaisut ta hi. Ahivang in avan puohna kawikawi rickshaw man, ama nitha, bus
a puohman, chite jousie ngaisut vateh lou hi. Ama ngaidan a Rs. 100/- tuom meet
gige hinapi asawt bawl deudeu leh kiem deudeu zosop hi. Tami nu in bang e a
kisap? “Gross income minus expenses equals net income” chite thei vatehlou a,
balance sheet etdan leh income statement etdan theilou china ahi hi. Tamte pen
laisim leh noptah in khuot thei diing hi. Meitei sing-atte kigen dan hileh a
sing atna mun ua aduteng uh nekawm a sing a-at uleh a sing-at bei utoh kituoh a
asumlaw teng uh zong bei chidan zong umthei hi.
INNTEEN-LOUTEEN AH:
Laisiemte innteen-louteen kitup deu a, siengthou deu ua, damthei kaai deu ua,
zong hausa deu uhi. Aziehpen nasep hoitah nei ua, halaw hoitah nei uhi. Pasian
a pienthana kichien nei ahi nalai uleh leitung-vantung a hampha pente ahita
uhi. Khatteng in ahausate Pasian tawh kigamla sese diing in ngaisut ua,
ahausate zudawn sese diing in ngaisut uhi. Zawng mama, ju zong du mama mihing
tam mama lel hi. Pasian gam leh a dihtatna sui masate Pasian in adang jousie
pieh belap nalai hi. (Matt. 6: 33)
Keima
sui dan in nupa dansiengthou a kiteengte leh a kigute ka etkaah kawikawi chieng
in dansiengthou a kiteengte ma kitul deu teitei uhi. Dansiengthou a kiteengte
ma milien milal leh innkuon nuomsa suoh deu un kamu hi. Kigute milien-milal
suoh lezong innkuon nuomsa tam kamu sih. Tami study pen research type a kibawl
hilou in meeltheite leh thukanna apat a innsung theite apat a mukhiet ahi hi. Tualeh,
dansiengthou a kiteenna leh laisiemna in zong correlation nei in ka mu hi.
Tuazieh in dansiengthou a kitenna khu a kiteengte “standard” or “class” khat in
zong kilang abahna um hi. Pasian panglou a lawchinna khun a sawtdai sih hi.
Innteen-khosah
zie diing pen Pasian kung a aap khel a lungmuonhuoi leh damtheihuoi umlou hi.
Tami kachi vang in eiman bangma bawl lou diing china hilou hi. Asung a teengten
bangma abawl sih uleh Pasian in guolzawlna a piehnuom pen zong luoikhe theilou
uhi. Innteen-louteen a mite iphah theina diing in planning kisam petma a,
kiningchinna inei nuom leh sum-le-pai zeehdan kisam petma hi. I zawn vevaw zieh
uh ahileh siemna izil nuomlou zieh ua sep diing meel umlou, sep sunsunte lah
nitha tunna va-ngua umlounate a isep zieh uh hilel diing hi. Tuaban ah, I
thalaw tawmnou vevawte a kimkhat zu a diing a I khenkhiet zieh uh zong ahi
maithei hi.
THUTAWPNA: Siemna
zil hun khu bangma in suhbuoi sah lou diing ahi hi. Laisiemna zil diing a I
kiheeh seng lezong neehsui theina siemna khat (vocational trade) kizilthei
nalai hi. Tambang a professional trade khat teitei tawh kibultuo lei mimal
hindan, taangpi-taangta mai leh innsung etkolna ah mikipha deu teitei hi.
Siemna, chitahna leh chitnate inei chieng in nasep sui nop a, sumlaw zong
tamdeu a, dinmun zong sang deu a, promotion zong mubai deu hi. Upaten “Ka zawn
in hing mosah” achi uh khu pieh diing a kilawmte pejoulou, bawl diing a
kilawmte bawl joulou china ahia, siemna nei in, nasep hoi nei in, sum muna hoi
neilei pen koima dang a diing hilou in I itt mamate ma a diing hi lel hi. Min
na sol leh koiman hing tahsang kia nawnlou diing hi. Mite na itt bawl leh nang
zong ang ki itt bawl diing a, na hansan khum leh nang vahsa hi ngaplou khat ang
taisan lel diing uhi. Pasian tawh mapang khawmte Pasian in pilna, sum-le-pai,
leitung guolzawlna leh kumtawn hinna apie hi. Tam pen damlai nite ban ah shinua
chieng a zong meet penpen ahizieh in siemzil lawm-le-guolte Pasian lungsietna
pom a, Jesu Mang leh hundampa a sang a, Ama tawh ishi in zong, ihing in zong,
pangkhawm tawntung diing in kang chiel hi.
********************
Oct 13, 2015 ******************
[1] http://study.com/articles/How_Much_More_Do_College_Graduates_Earn_Than_Non-College_Graduates.html
(accessed on Oct. 12, 2015)
No comments:
Post a Comment