ZOLAI GELDAN LEH ZAHDAN
Khai Minthang Samte
Atlanta, GA
(Tami laigel khu book project a ka nei ahia, hunkhat chieng a laibu a hing suoh diing a bawl ahi hi)
Zou laimal I Chi: Zolai pen Roman laimal apat kiletkhie ahizieh in “a, aw, b, ch,
d, e…” chi’a isim dana kizang ahia, English te laimal “a, b, c, …” dana isim
dana kizang ahisih hi. Tuazieh in, English-te’n I laimal asim chieng un “Nang”
khu “Neng” “Hang” khu “Heng” dan in asim ua, adih tuon sih hi. Tampen English
leh Roman script lawdan (Pronunciation) kibahlou zieh ahi hi. Roman script
laimal bulphu a laiteng nei zousie’n Zolai dihtah in asim thei ua, English
laimal bulphu a laiteng nei zousie’n Zolai dihtah in asim theisih uhi.
Tuathamlou in, Zolai dihtah a na khangkhe loute’n ii leh ee athei khen thei sih
uhi. E.g. cheang=chieng, deae=diei, dumdum
maw?=damdam maw?, etc.
Laimal Khanna: Khanglui lai in Zokam ah “F” leh
“R” inei sih uhi. Hilezong hun-le-nite hing pei zeel in tuni chieng in “F” leh
“R” ing zangta ua, tu masang deu mama in “Q, W, X, Y” ing zang pien-pienta
uhi. “F” leh “R” khu “Ph” leh “L” tuoh
in ina gingsah ua, hilezong a gindan dihtah a ang ginthei tahtah lou chieng in
“F” leh “R” khu kammal tahtah ang hita hi. Hilezong, “Q, W, X, Y” chite khu a
kituohpi “K, U, S, I” ahia, zahpawlna diing a poimawna aum tahtah nai sih hi.
Hilezong, ham dangte zahdan i copy ahiei, silminte a tuabang a kizah leh a
kizah bang bang a izah uh angai veve hi.
Vowels:
a e i o
u
Semi vowels:
aw ng
Consonants:
b ch d f g
h j k l m
n p r s t
v z
Consonant Clusters: Consonant cluster kichite khu
consonant laimal ni kigawm china ahi hi. Unau Mizote’n consonant cluster ahau
dieh ua, tuaban ah unau Thadoute’n azui uhi. Hilezong Zokam ah consonant
cluster nga maimai inei uhi. “Ng” leh “Ch” khu adihtah in consonant cluster ahi
ua, hilezong Zolai ah alphabet in izang uhi. Consonant cluster-te en vai:
Kh Lh Ph Sh Th
Khup: Khup in kha
a khel ngai sih
Lha: Lha. Tami consonant cluster khu Zokam zang chiet hilei zong
a kaidan (accent) in a kikhen a, “Lh” zang pawl leh “H” zang pawl ium uhi.
Example:
Lhagau=Hagau, Lhapi=Hapi, Lha=Ha, Lhitui=Hitui
Phung: Phiemphu Phungpi. Tami consonant cluster
khu Zokam dihtah ahia, English leh i unau Zokam “R” zangte a i zahpi chieng un “F”
izang ua, tuapen “Ph” tawh kibahsah
lou diing ahi. E.g. Fel=Taima khu tulai chieng in taima leh fel a kizang tuohta
hi. English kammal ah “Ph” zousie “F” in a gingsah uhi.
Shi: Shina khu koima’n a pelthei sih hi. Nidanglai in s leh sh khenkhe sese lou in ina zangkop ua, tulai chieng in sh khu ing hazah simta uhi.
Ahivang in sh khu shi a diing a deituomteel bang
in izang uhi. Shang, shen, shing, shieng, shou, etc. chite vang kizang tuomlou
hi.
Thang: Thanghou leh Liendou in miimtang-taangtang ana phalhawm uhi.
'Ng' Laimal tawh
kisai: 'Ng' khu
i genthaw ching in a khietna leh laimal ah hoitah in i genthei a, hilezong i
leh gel chieng in a buoihuoi gige hi. Aziehpen, 'Ng' khu consonant cluster
ahiban ah, semi-vowel zah a kizang gige ahi hi. Consonant cluster laimalte khu
mai leh anua a vowel in azui leh tuate tawh simkhop thei zing ahi hi. E.g.
Kingaisun, Bangin, etc. (Tam pen ‘king aisun’ chia zong simkhel thei ahia, ‘ban
gin’ leh ‘ba ngin’ chia zong simkhel thei ahi hi. Tuazieh in, 'ng' tawh thumal
peikhawmte igel chieng in pilvan ahuoi mama hi. 'Ng' khu mabel 'ki' tawh ang
peikhawm leh gitphei tawh theh diing ahia, 'ng' nua a vowel in azui leh kaalhal
(space) bawl diing ahi hi. E.g. Ki-ngaisun, Bang in, etc. in, un, ua, a, etc.
chite khu compound sentence zomtu 'ahia' ahilou ngal leh amasang a thumalte
tawh gelmat lou diing ahi hi.
Ngaisiem: Ngaisiem thei mama ing.
Tamtah a consonant cluster abah vang in mabel ‘Ki’ koi leh – ‘Kingaisiem’ ahia,
consonant cluster gindan sang in semi-vowel dinmun – ‘Kin gai siem’ chia zong
simkhel thei ahizieh in vowel dangte ma bang in mabel ‘ki’ leh ‘ngaisiem’
kikaal ah gitphei koi akul hi.
Consonant Endings: Zokam ah consonant a tawp laimal
atam sih hi. Vowel – a, e, i, o, u; semi-vowel aw, ng; leh consonant h, k, l,
m, n, p, t in atawp uhi. Consonant laimal tawpna a zahlou diingte ahileh b, ch,
d, f, g, j, r, v, z ahi uhi. Hilezong, tulai chieng in consonant laimal ‘r’ khu
i tamzahta ua, laimal patna leh tawpna in i zangta uhi. Example: Fuh, Phur,
etc.
Consonant
endings b, ch, d, f, g, j, r, v leh z a tawpsah lou diing in a kituohpi ahiei a
kinaipi penpen a tawpsah diing ahi hi. b=p, ch=umlou, d=t, f=p (Ginalou), g=k,
j=s (ginalou), r=l (Tulai kizang tam simta), v=u, leh z=s (Ginalou).
Consonant ‘R’ &
‘F’ Groups: I
Zou mipi ‘R’ & ‘F’ group te’n
Ch, Chh, Hl, Hm, Hn, Ph, Th, Thl, Thr, etc. chi’n azang uhi. Tami group ate ‘Ch’
pen ‘a, o, ou, aw’ in ang zui leh ‘T’ in i gingsah taangpi ua, ‘i’ leh ‘e’ in
ang zui leh Zolai zahdan
a kibang taangpi hi. ‘Chh’ khu ‘S/Sh’ in i gingsah ua, kammal ‘R’ a kipante khu
a khietna atuom sih leh ‘G’ in i gingsah ua, ‘R’ a tawpte khu a khietna atuom
sih leh ‘L’ ikoi uhi. ‘F’ khu consonant cluster-te gindan in i gingsah
uhi. Fak=phat, Buhfai=Buphai, Fate=Tate,
Consonant Suffix
‘H’ & ‘K’ Groups: Zolai
gelna ah consonant cluster leh glottal stop ‘K’ in thumal a tawp ngai sih a, a
khaupen nasal stop ‘H’ in atawp hi. I Zolai khu unau Paite-Tedim kammal
zangte’n amau awkai tawh kituoh diing in laimal vowel/monothong a tawpte banah
nasal stop ‘H’ azang ua, Zolai laimal nasal stop ‘H’ a tawpte ah glottal stop ‘K’
ang koi ua, Zolai consonant ‘L’ a tawpte ah consonant cluster ‘LH’ akoi uhi. Tuate
envai:
Consonant
Cluster sufix: Gel=Gelh, Hil=Hilh, Khel=Khelh, etc.
Nasal
stops: Bu=Buh Mawna=Mawhna, Pe=Peh,
Te=Teh, etc.
Glottal
stops: Buh=Buk, Lah=Lak, Suh=Suk, Suhsah=Suksak, Theisah=Theihsak, etc.
Tumasang
lai deu pawlkhat in consonant cluster ‘ngh’ ang uongzahta uhi. Hilezong, Zolai
gelna ah consonant cluster a laimal a tawp lou mabang in ‘ngh’ in atawp ngai
sih hi.
Laimal
‘a, in, un, ah, uh, pen, khu’ te igel chieng a ahithei tan a tuomgel diing in
ahoi hi. Tamte khu a kizahna dungzui in auxilary verb, adjective, noun, pronoun
ahi uhi. Ahivang in 'a' khu prefix masang a aum lou a, verb, adverb leh
adjective a diing a preposition dan a i zah leh gelmat diing ahia, Verb,
Adverb, Adjective leh Noun a diing a post position a i zah leh kaalhal diing
ahi hi. E.g. Silkhat ibawl leh ahoitheipen a bawl diing ahi hi.
Monothongs
(Vowels): Vowel
ichite khu amatang a gindan neitah a dingtheite china ahi hi. Laimal dangte
tawh pangkhawm sese lou in amau maimai in zong a ding thei ua, consonant laimal
khat masang-nuasang ahiei, consonant cluster ahiei, consonant ni kikaal ah aum
taangpi uhi. Vowel khat in amatang ahiei, consonant tawh ahiei kituo in aw-gin
(syllable) khat a bawlkhie hi. Vowel khat sang a tamzaw ang kithuo ua,
consonant tawh ang kihal chieng in thumal khu syllable khat sang a tamzaw ang
suoh pai hi.
a e i o u
Example:
Aw-gin (Syllable) khat envai:
Ba Cha Da Ga Nga Ha Ja Ka La Ma Na Pa Sa Ta Va Za
Be Che De Ge Nge He Je Ke Le Me Ne Pe Se Te Ve Ze
Bi Chi Di Gi Ngi Hi Ji Ki Li Mi Ni Pi Si Ti Vi Zi
Bo Cho Do Go Ngo Ho Jo Ko Lo Mo No Po So To Vo Zo
Bu Chu Du Gu Ngo Hu Ju Ku Lu Mu Nu Pu Su Tu Vu Zu
Aw-gin
khat sang a tamzaw:
Pa=Aw-gin
khat, Papi=Aw-gin ni, Nipini=Aw-gin thum,
Diphthongs: Diphthong ichite khu vowel ni
aw-gin (syllable) khat a ging china ahi hi. Diphthong khu laimal dangte tawh
pangkhawm sese lou in amau maimai in zong a ding thei ua, consonant laimal khat
masang-nuasang ahiei, consonant cluster ahiei, consonant ni kikaal ah aum
taangpi uhi. Diphthong khat in amatang ahiei, consonant tawh ahiei kituo in
aw-gin (syllable) khat a bawlkhie hi. Diphthong khat sang a tamzaw ang kithuo
ua, consonant tawh ang kihal chieng in thumal khu syllable khat sang a tamzaw
ang suoh pai hi.
Diphthong
izah chieng a theisiem mama diing khat ahileh dipthong dana kizangkhawm
ahivanga aw-gin ni a ging veve aum hi. Tamte khu hyphen tawh gelkhawm diing ahi
hi. E.g. Si-al=Fox, Du-am=Greedy, Kho-ul=sweat, etc. “Sial” leh “Duam” chia
igel leh a khietna tuompi nei ahizieh in hyphen tawh gelkhawm diing ahi hi.
Tualeh,
consonant zieh in zong kammal khat khietna ni asuoh thei a, tuate zong gelmat
lou diing ahi hi.
I gelmat sawm lezong gitphei (hyphen) beeh tawh khenkhiet ngei ngei diing ahi
hi. Example: “Leel aw Leel aw” chi leh
“Leel-aw Leel-aw” leh “Lee law Lee law” “Lee-law Lee-law” chilei a kibang
nawnsih hi. Thumal tampi tambang umthei diing aum hi.
Dipthong
khenkhatte:
aa ai au aw awi ee ei eu ia ie ii io iaw iu oi ou ua uo
Example:
Baa Chaa Daa Gaa Ngaa Haa Jaa Kaa Laa Maa Naa Paa Saa Taa Vaa Zaa
Bai Chai Dai Gai Ngai Hai Jai Kai Lai Mai Nai
Pai Sai Tai Vai Zai
Bau Chau Dau Gau Ngau Hau Jau Kau Lau Mau Nau Pau Sau Tau Vau Zau
Baw Chaw Daw Gaw Ngaw Haw Jaw Kaw Law Maw Naw Paw Saw Taw Vaw Zaw
Bawi Chawi Dawi Gawi Ngawi Hawi Jawi Kawi Lawi Mawi Nawi Pawi Sawi Tawi Vawi Zawi
Bei Chei Dei Gei Ngei Hei Jei Kei Lei Mei Nei Pei Sei Tei Vei Zei
Bee Chee Dee Gee Ngee Hee Jee Kee Lee Mee Nee Pee See Tee Vee Zee
Beu Chei Deu Geu Ngeu Heu Jeu Keu Leu Meu Neu Peu Seu Teu Veu Zeu
Bia Chia Dia Gia Ngeu Hia Jia Kia Lia Mia Nia Pia Sia Tia Via Zia
Bie Chie Die Gie Ngie Hie Jie Kie Lie Mie Nie Pie Sie Tie Vie Zie
Bii Chii Dii Gii Ngii Hii Jii Kii Lii Mii Nii Pii Sii Tii Vii Zii
Bio Chio Dio Gio Ngio Hio Jio Kio Lio Mio Nio Pio Sio Tio Vio Zio
Biaw Chiaw Diaw Giaw Ngiaw Hiaw Jiaw Kiaw Liaw Miaw Niaw Piaw Siaw Tiaw Viaw Ziaw
Biu Chiu Diu Giu Ngiu Hiu Jiu Kiu Liu Miu Niu Piu Siu Tiu Viu Ziu
Boi Choi Doi Goi Ngoi Hoi Joi Koi Loi Moi Noi Poi Soi Toi Voi Zoi
Bou Chou Dou Gou Ngou Hou Jou Kou Lou Mou Nou Pou Sou Tou Vou Zou
Bua Chua Dua Gua Ngua Hua Jua Kua Lua Mua Nua Pua Sua Tua Vua Zua
Buo Chuo Duo Guo Nguo Huo Juo Kuo Luo Muo Nuo Puo Suo Tuo Vuo Zuo
Buu Chuu Duu Guu Nguu Huu Juu Kuu Luu Muu Nuu Puu Suu Tuu Vuu Zuu
Triphthongs: Triphthong ichite khu vowel thum
aw-gin (syllable) khat a ging china ahi hi.
Triphthong
khenkhatte:
iai iei iau ieu iou
uai uoi uau uou
Example:
Biai Chiai Diai Giai Ngiai Hiai Jiai Kiai Liai Miai Niai Piai Siai Tiai Viai Ziai
Biei Chiei Diei Giei Ngiei Hiei Jiei Kiei Liei Miei Niei Piei Siei Tiei Viei Ziei
Biau Chiau Diau Giau Ngiau Hiau Jiau Kiau Liau Miau Niau Piau Siau Tiau Viau Ziau
Bieu Chieu Dieu Gieu Ngieu Hieu Jieu Kieu Lieu Mieu Nieu Pieu Sieu Tieu Vieu Zieu
Biou Chiou Diou Giou Ngiou Hiou Jiou Kiou Liou Miou Niou Piou Siou Tiou Viou Ziou
Buai Chuai Duai Guai Nguai Huai Juai Kuai Luai Muai Nuai Puai Suai Tuai Vuai Zuai
Buoi Chuoi Duoi Guoi Nguoi Huoi Juoi Kuoi Luoi Muoi Nuoi Puoi Suoi Tuoi Vuoi Zuoi
Biou Chiou Diou Giou Ngiou Hiou Jiou Kiou Liou Miou Niou Piou Siou Tiou Viou Ziou
Buoi Chuoi Duoi Guoi Nguoi Huoi Juoi Kuoi Luoi Muoi Nuoi Puoi Suoi Tuoi Vuoi Zuoi
Buau Chuau Duau Guau Nguau Huau Juau Kuau Luau Muau Nuau Puau Suau Tuau Vuau Zuau
Buou Chuou Duou Guou Nguou Huou Juou Kuou Luou Muou Nuou Puou Suou Tuou Vuou Zuou
Diphthong IA/IE leh
UA/UO: Tami
buoina khu Zolai giel zousie buoina ahi hi. Khuongnung accent zangte’n IA leh
UA izang ua, Khodai, Haidawi leh Thangkhal accent zangte’n IE leh UO izang uhi.
Hilezong, I literature khansem diing deina in ZLS-te’n pan hing la in Zou Lai
Siengthou letkhetute’n IE leh UO ang zah chieng un eite’n zong IE leh UO I
zangta uhi. Tam pen Zou Literature Society-te sepkhiet chiemte thamching khat
ahi hi.
Hilezong
dipthong IA zousie IE a hen diing ahi tuom sih a, UA zousie zong UO a hen diing
ahi sam sih hi. I hamlawdan (Pronounciation) leh khietna (meaning) dungzui a
IA, IE, UA leh UO zah diing ahi hi. English grammar ah zong “Words often
misspelled” ana chi hiel ua, eite’n zong “Words often misspelled” honkhat inei
uhi. Tuate envai:
Example:
Sia
sie a kizua thei hi.
Tamnah:
Sia=Iron ahia, Sie=Worn out/broken/useless ahi hi.
Dia=Barren,
Unproductive (Aahtui dia); Die=Soak, immerse
Kia=
Again; Kie=Fall
Lia=Roll;
Lie=Block
Pia=Move;
Pie=Give
Sia=Iron;
Sie=Worn out/broken/useless
“Lungkhamna sing
Cross kei diing a puo a,
Baa in a pua a…”
Tamnah:
Puo=Bear/Carry ahia, Pua=Fall down ahi hi.
Hua=Horny;
Huo=Hate
Tua=That;
Tuo=Join
Vua=Snow;
Vuo=Beat
Zua=Sell;
Zuo=Father
PASIAN
chi igel chieng un exceptional case in Pasian chi’n zang lei igel chieng
un i lungsim ang sukha zing diing a, pasien dang dangte tawh khenkhietna
khat ahi hi. “P” capital letter
banah “ia” zah diing ahi.
Christian-te’n zong God leh god chi akhen mama uhi. Tam
atung a kipete chilou IA apat IE leh UA apat UO a zah diing ahi hi.
Buoina tawh Kidim “C”
Laimal: International level
ah “C” pen abana vowel um penpen tawh kituoh in a gingsah uhi. “C” khu “a, o, u
leh consonant l” in azui leh “K” danin agingsah ua, “C” khu “e, i leh y” in
azui leh “S” danin a gingsah uhi.
Example:
“K” a gingte:
Cambodia, Camel, Canada, California, Calcutta, Chicago, Congo, Close, etc.
“S” a gingte: Cisco,
Celebrity, Citizen, City, Center, Cyprus, etc.
Zolai igelna a “C” pen “Ch” gindan a I ginsah leh mite’n I lai a sim dih
theisih diing ua, eite’n zong mite laigel asim dih sih diing uhi. “Ch” khu
leitung pumpia kizang leh kithei laimal ahi hi. Etsn. Chiangmai khu Zou Vontawi
“C” zangte a diingin “Ciangmai” chi’n giel lei mite’n “Siangmai” chi’n ang
kisimsah diing hi. “Chicago” ah “C” leh “Ch” kilamdanna thei thei ahimai hi.
Chicago, Manchester, Chestnut, Chest, Champion, Charlotte, Challenge, etc.
Tamna laimal “Ch” zousie “C” tawh heng in sim lei a gindan dihtah aging thei nawn
mawngmawng sih hi. Cicago, Mancester, Cesnut, Cest, Campion, Carlotte,
Callenge, etc. chite’n khietna aneisih ua, agindan zong adih thei nawnsih hi.
Tuamabangin, “C” pen “Ch” dinmun a zang in “Cingno” chilei mite’n “Singnaw”
chi’n ang simsah diing uhi. Cina, ciindan, cidamna, cithu, Bicing, ci-al, ciau,
cieng, etc. Tamte pen “C” pen “S” gin a kigingsah ahiziehin Sina, Siindan,
Sidamna, Sithu, Bising, Siau, Sieng, etc. chi’a kisim diing ahi hi. Cung, cang,
cou, cuan, etc. Tamte pen Kung, Kang, Kou, Kuan, etc. chi’n a kisim diing hi.
Tamte pen Pawi leh Mizo lamte laiteng ahideu a, Zomite a diingin “Ch” khu “a,
o, leh u” in azui leh “Ch” khu “T” danin aging hi.
Exceptional Case: Unau
Kawlgam (Burma) lang a i sanggamte’n “C” azah pen uh Zolai maimai a diing ichi
leh exceptional case in zang mai uhen len, hilezong hamdang apat lahsawn (loan
words) leh international level a kizang “C” leh “Ch” gin dan zong theisiem lei
Zogam I kaan/nuasie chieng un ibuoina uh a tawm deu diing hi.
Zolai a “O, Ou leh Aw” Vai a Buoina: Zolai giel khatin ithei zing
diinguh ahileh “O” khu vowel ahia, “Ou” leh “Aw” khu diphthong ahi uhi. Hanglang
(Burma) ate'n "O" leh "Aw" maimai azang ua, vowel “O” leh diphthong “Ou” gindan a kibangsah uhi. Sahlang
ate'n "O" "Ou" leh "Aw" atuom chiet in azang uhi.
Vowel (monothong) ichi chieng in laimal khat maimai amatang a ding thei china
ahia, “a e i o u” chite china ahimai hi. Diphthong ichi khu vowel ni kigawm a
aw-gin khat bawlkhie china ahia, “aw” leh “ou” zong diphthong ahi uhi. Khatteng
in “aw” khu vowel isa ua, adih sih hi. English a Semi vowel khu “w” leh “y”
ahia, w=u leh y=i dan a kizang ahizieh in “aw” zong “au” “u” kimkhat dana
kizang ahizieh in vowel hilou in diphthong ahizaw hi.
"O" zahnate:
Bot=uproot, got=endow, Hot=Stir,
Khopi=city, kop=pair/together, lom=bundle, tom=short, vot=cold, etc.
"Ou" zahnate:
Dou=attack, gou=slaughter,
Hou=plough, kou=we, lou=field, mou=sister-in-law, nou=you, pou=grow,
sou=boiling, tou=sit, etc.
"Aw" zahnate:
Bawng=Cow, Dawng=Answer, Gawng=Skinny/Thin,
Kawm=borrow/lend, Lawm=Friend, Maw=Foolish, Mawl=savage/uncivilize, etc.
Awgin (Syllable): Awgin ichi chieng in thuteng
khat ahiei, khatsang a tamzaw kizopmat a thumal khat asiemna ua awgin kipawlte
china ahi hi. Zokam ah awgin khu khat apat thum tan kigelmat leh a simnuom a,
lekhietna ah awgin li apat a tunglamte khu kihalsah dan – khietna dang tawh
kituoh diing in sui thei lei ahoi diing hi.
Awgin khat
(momosyllable): Zolai ah tahsa tung a bamengte leh
innvan-louvan, mun-le-muol, sa-le-nga minte khu awgin khat ahi taangpi a,
gelmat diing ahi hi. Tualeh, awgin khat a ging adang zong tampi aum veve hi.
Tuate en vai:
Ba bang bah bai bal ban bat
Be beng beh bei bel bem bet
Bi bing bil bii bit
Bo bong boh bil bol bot bom bon bot bou
Bu bung buh bui bul bum bun but
Baw bawng bawl bawt bawm bawn
Tambang
in A Aw B Ch … chidan in bawl suhsuh lechin kichieng diing hi.
Awgin ni (disyllable): Zolai ah
be min, kho min leh sa leh nga min tamzaw khu awgin ni ahia, gelmat diing ahi
hi. Zou khanggui apat kipante’n be min leh kho min in awgin ni ana zang taangpi
ua, khanglui lai a Zou be min leh kho minte khu ni ahi taangpi hi.
Example:
1. Dopmul,
Innpi, Lienzaw, Manlun, Naulah, Phiemphu, Samte, Taithul, etc.
2. Khampat,
Khuongnung, Baljang, Thangkhal, Haidawi, Tonjang, Khodai, etc.
Tualeh, awgin ni a ging zong tampi
aum veve hi. Tuate en vai:
A: Aw-gin, awhlum, awlsam, awltat, awmna, awngvang, awngvang,
awpkai, awsie,
B: Beelpi, bilpi, bulpi, buphai, butang, buvui
Ch: Chiengkang, chiengkhut, chillum, Chingnou, Chingpi
D: Daidap, dangtaah, dawngtu, dingdeng, dipkuo, dohna, dongtu,
dungsun, duongjen, duongvul
E: Enhuoi, enla, enton, ette
G: Gammaang, gammang, gatang, genthei, gilou, ginglou, gingta, gingtu,
gotuoi, guohtang, guotui, guuhgol
Ng: Ngaina, ngainou, ngaltang, ngoumei
H: Halia, hamsa, hangsan, hanha, hatzaw, hausa, hawhlam, heiga,
haikeeh , heitah, heitang, hingthei, husam, huasan, huipi
K: Kaikuong, kalbi, kelkot, kellei, ketot, khangsawn, khangthu,
khaugui, khelna, khinleng, khinpi, khomuol, khopi, khosung, khota, khuoimu,
kielpi, kipi, kosa
L: Lapi, laibu, lengthe, luipi, luita, lukhu, lunggim, lungleeng,
lungsim, lungtang, lungthu, lupna
M: Maipuong, malta, malzin, manghil, mangthang, manlang, mei-am,
meisel
N: Naahkuo, namsau, nangma, natang, nunnem
O: Opkhum, ole
P: Pasian, patau, patawi, patong, phalbi, phuba, piching, pilkhel,
pumpi (Canon)
S: Saltaang, samsi, sawmsiel, sietmit, sumkuong, sumtang, sungkho,
sunkim
T: Talpang, talteng, tangkhat, tangkou, theikhiel, theisah,
theisiem, thelthang, touna
V: Vachieng, vakhu, vanleng, vantung, vanzah, vaphuol
Z: Zaila, zakhat, zankim, zawngku, ze-awl, zilling
Awgin thum (trisyllable): Zolai ah
mihing minte awgin thum ahideu taangpi hi. Tuate khu khietna nei ahizieh in
akhietna dungzui a gel diing ahi hi. Syllable khat in khietna khat anei thei a,
syllable ni in khietna khat a neithei a, syllable thum in zong khietna khat
anei thei hi.
Min geldan ah kisaithei tahtah aum
sih a, hilezong keima ngaidan in minlahna/mintapna pen thumal khat, minphuohna
pen thumal khat leh be min pen thumal khat hileh min thum in a peithei diing
hi. E.g. Khai Minthang Samte chilei Khaiminthang Samte ahiei Khai Min Thang Sam
Te chi dendun sang in a khietna a kichienzaw thamtham hi. Tulai chieng in
English min i thangsah ua, athudan in
kei min diing in Abraham hitaleh syllable khat ah thuguol khat hisahna diing in
“Ab Ba Ra Ham Khai Min Thang Sam Te” chi dendun pen adih theilou guoh hilou in
a kilawmlou ahita hi. Leitung khantou dungzui in min-le-puom leh ham-le-pau a
suithei nawnlou diing Zou mite lah a tampi aum taah zieh in I phung min (family
name) uh giel thei talei ahoi diing hi. Heitah heitah tung in, bang ham bang
pau zang in, bang tawndan bang khandan zang talei zong imin tawpna beeh tawh
tuzou kum 100 chieng a ang kisui theina diing in i be minte uh tua kipan in
zangthei lei ahoi diing hi.
Zolai ah awgin thum khu mabel
(prefix), nuabel (suffix) leh nasepdan (adverb) leh genchientu (adjective) apat
mutheilou silmin (abstract noun) suohsahna in a kizang hi. Laimal khat hammal
khat apat hammal dangte ang suoh theina diing in mabel leh nuabel kizang a,
awgin thum ang suoh thei jel uhi.
·
Laimal tahtah: Deisah, theisiem,
muda,
·
Mabel tawh: Ki+deisah=kideisah,
ki+theisiem=kitheisiem, ki+muda=kimuda, etc.
·
Nuabel tawh: Deisah+na=deisahna,
theisiem+na=theisiemna, muda+na=mudana, etc.
Awgin li (polysyllable): Zolai ah
awgin li leh atamzaw khu mabel (prefix), nuabel (suffix) leh nasepdan (adverb)
leh genchientu (adjective) apat mutheilou silmin (abstract noun) suohsahna in a
kizang hi.
Example:
1. Mabel
‘Ki’ tawh nuabel ‘na’ kigawmkhawm in laimal meel-le-puom a heng lamdang hi:
Ki+deisah+na=Kideisahna, ki+theisiem+na=kitheisiemna, ki+muda+na=kimudana, etc.
N.B.
1. Mabel leh nuabel khu a laimal
tawh gelmat gige diing ahi hi.
2. Mabel ah vowel ni ang kizom
chieng in diphthong gin in a kiging sah thei ahiman in Ki+vowel leh semi-vowel
khat phot ah gitphei khat koi lei asim nuompen hi. Example: Ki-iit, ki-uongsah,
ki-en, ki-aatkha, ki-uhna, etc.
3. Mabel ‘Ki’ khu consonant in azui
leh gelmat diing ah hi.
4. Nuabel khu a laimal tahtah pen
tawh gelmat zing diing ahi hi.
5. Thumal ‘ng’ a tawpte khu nuabel
‘na’ ibel chieng ‘ng’ khu hing tonmang (decline) ‘n’ ang suoh hi. Tam pen simmun tuom ah
hoitah in en nalai vai.
Awgin (Tone):
Zou ham iham chieng un asang,
angiem, asau, atom leh akawi inei ua, hilezong igel chieng un kilamdanna bangma
ineisah sih uhi. Tamite cheptena ineilou zieh un khatveiteng in ilaigelte sim
hamsa asuoh a, laisiem leh laigelmi khenkhat in tuabangte khenkhetna diing in
laimal thuoni leh laijem tuomtuomte zang in igel jel uhi.
Geldan ngaina a gel khu a noppen leh
a awlsampen ahi hi. Zou laitengte uh khu English laiteng tawh ki unau Roman
laitengte apat hing piengkhie ahizieh in i hampha tungtuong uhi. Aziehpen,
siatawlai, computer leh printing press tuomtuomte ah bangma buoina neilou in a
khawlha (keyboard) izang thei uhi.
I literature khantou dungzui in asau
gin diing in double vowel (diphthong) i zangta ua, laigeldan themkhat hing
khangtou zodeu leh buoihuoi zodeu (more complicate) ang bangta hi. 1990s apat
in laimal ginaloute (Irrigular spellings) - q, x, w leh y khu Zolai ah um sih lezong
w leh y khu semi-vowel dan a zang pawl i umta ua, consonant tawpna ginaloute
(Irrigular consonant endings) - b, ch, d, f, g, j, r, v leh z thumal tawpna a
zang pawl zong i umta uhi. Khantouna khat bang sim nanleh tambang a khantouna
in simtheilou khop diing a geltheina ang pie a, buoihuoina (Complication) ang
tun veve hi.
Ngaisutna: Zolai ah asau leh akawi chilou a
dangteng pan simkhel talaw diing aum sih hi. Tuazieh in, ahithei leh, Zolai
gelna ah asaute khu double vowel kizang henlen, akawite khu a vowel tung ah '^'
innku (^ = circumflex) kizang leh simkhel aum diing in ka gingta sih hi. Asau a
kawi nalai zong um ahizieh in tuate tung ah single circumflex kizang leh ahoi
a, a simnop pen diing hi. Tuazieh in vowel zahdan ah Workshop hoitah khat sai diing
in ahoi diing hi. Tami lai ka gelna ah zong asau gin leh akawi ginte khu double
vowel kazang nalai hi.
Example:
A E I O U = Â Ê Î Ô Û
a e i o u = â ê î ô û
Laiteng gol A leh Â: Ai =
celebration of victory; Âi = Crab
Laiteng meng a leh â: Tang = Straight;
Tâng = Get. Taang = Mountain; Tâang = Substitute
Laiteng gol E leh Ê: Eng = Green;
Êng = Envy
Laiteng meng e leh ê: Keng = Bring;
Kêng = Leg
Laiteng gol I leh Î: Ing = Yes; Ît =
Love
Laiteng meng i leh î: Ding = Stand;
Dîng = For, will
Laiteng gol O leh O: Op = Incubate;
Ôpkai = confusing (Tam pen 'aw' zong aum zieh in kihazah lou in, Awpkai zong
kichi thei)
Laiteng meng o leh ô: Suong = Paste,
trust (to be strong); Suông = Stone
Laiteng gol U leh Û: Um = Present;
Ût = willing
Laiteng meng u leh û: Sun (Sut) =
Pierce, stab; Sût = loose,
Semi-Vowel:
Laiteng gol Aw leh Âw: Awm = Chest;
Âwng=vacant
Laiteng meng aw leh âw: Zawl =
Appease; Zâwl = Oval
N.B.: 'Ng' khu i sim chieng a 'eng'
chia kisim ahizieh in semi-vowel dan a ngaisut ahiman in amai a 'e' umsa a
ngaisut ahia, vowel dang ang zui chieng in gitphei (dash) tawh khenkhiet diing
ahi hi. (E.g. Ki-ngaisut) semi-vowel dan a agin vang in vowel tawh peikhawm lou
in thumal a siem thei tuom sih hi. Khatvei teng in consonant cluster zah in
zong a kizang thei kawikawi hi.
- ( April 29, 2017 ) -