Monday, January 9, 2017

CHRISTIAN YOUTHS AND ENTREPRENEURSHIP
Khai Minthang Samte MBA
Fort Worth, Texas
CHIBAIBUHNA:
Kei leh ka innkuonpiten ka umna uh Fort Worth, Texas apat in Zou Presbyterian Youth Fellowship Diamond Jubilee mangte jousie Mangpa Jesu Krist min in chibai kang bawl uhi. Tu in Pasian hepina tawh ka zi Mrs. Nuamneihat leh ka tate Thanglunmang leh Niangngainou tawh Fort Worth, Texas ah ka khosa uhi. Tahsa a ka um theilou vang un ka lungsim uleh tami article tungtawn in Diamond Jubilee ah hing pang in ka ki-ngaisut uhi. Singngat District a pieng, Tuivai District a nasep kipan, Laisiengthou zillai a Imphal branch church a Assitant leader sem kha, leh Lentaang District a tu-le-tu ka innpi um ahizieh in Zou Synod huongsung tamzaw innten-khosahdan kana theikhah ban ah khanglai tampite ka lawm-le-guolte ana hi uhi. Pasian in khanglaite Ama maipha hing musah in, na tung sunni bang in hing tang in, hing umpi zing tahen.
Thupatna: Leitung khantou dungzui in siltha leh naseptha tampi kibelap zing hi. Tuami silthate ahiei naseptha pankhetute khu entrepreneur-te kichi hi. Entrepreneur-te zieh in tuolsung leh gambup neeh-le-taah suina nasatah in kilamdang thei hi. Tuazieh in entrepreneur-te khu economic driver kichi hiel a, kumpi leh investor-ten thapieh mama uhi. Eilang ah zong entrepreneur-te India kumpi in thapieh mama in coffee lei bawlte, natang lei bawlte, a bawl simsimte, limkap thei diing neite zong thapieh mama hi. Mipite buoina suhveng leh malah a mipite buoisah thei business patkhiet khu great idea kichi ngailou hi. Khanglaite business a lut nuom i-um leh bang business a lut diing chi theichet kisam masa hi. For-Profit mo, Non-Profit? Tami I theichet zaw chieng un bang product or service bawl diing chi theichet ngai hi. Tami theichetna diing in market research bawl ngai hi. Azang diingte taahsap loupi khat zua/sep pen phatuuomna um hetlou diing leh lawchina umlou diing hi.
Entrepreneur-te Patkhiet Business Pawlkhat: Tam anuoi a entreprenuer-ten a an zuate uleh a service-te uh zieh in mipite kung ah manphatna (value), meetna (profit) leh lungkimna (satisfaction) guon ahiman in bangzat bangzat mansah ta ulezong kileinuom nuom hi.
1. Microsoft: October 28, 1955 ni in Seattle attorney William H. Gates II leh azi schoolteacher Mary Gates apat in William Henry Gates III (Bill Gates) pieng hi. Software lamsang a lunglut mama in kum 13 ahi in computer programming language ana gielta hi. 1973 kum in Harvard University ah kai kipan in 1975 kum in a undergraduate degree zong joulou in a seenchil lawmpa Paul Allen tawh Microsoft pankhe diing in Harvard University a nuasieta uhi. Adangteng pen tangthu ahita hi. Tunin I entrepreneur pa uh manphatna (Net worth) khu US $85.9 Billion hita a, leitung pumpia hausapen hita hi. Hausa lel ahichieng in leitung mun tampi ah Bill and Malinda Gates Foundation tungtawn in buoina tuomtuomte suhveng na diing in sum tampi thokhie hi. Direct a missionary nasep ahilou vang in a mizawng leh migentheite a panpina zieh in Pasian nasem thupitah suoh hi.
Bill Gates in computer khu mipil tahtahte maimai higiaplou in mitaangpi in zong zangthei diing hi chi ngaidan nei tinten hi. Mitaangpi zahthei diing in a programing language hing giel a, a operating software (Microsoft Operating Software) zong laimal leh number (binary) maimai hitalou in milim (graphic) tampi hing khum hi. A Windows Operating System bawlkhiet tawh Computer zahdan heng lamdang hi. Tami OS sung ah program tampi koi hi. Laigielte a diing, kimawl utte a diing, video record-na diing, music ngaina diing, milim gelna diing, etc. chite koi zengzung hi.  Bill Gates in Microsoft Office Suite ang bawl a, MS Word, MS Excel, MS Outlook, MS Publishers, MS Access chite ang koi leh school, business leh mimal nasepna diing in nasatah in hing kidei a, type-writer, cash register leh calculator khang hing beisah in, tomnoukhat sung in sil tampi kibawltheita hi. Tami product um sih leh tukhang a diing in business leh lailam tawh kisaite bawl hamsapi suoh diing hi. Tuazieh in, bangza bangza man taleh kilei chiet in kizang chiet hi. A zahna thupidan tawh te-in aman pen tamseng lou hi. A ngaisutna (idea) tungtawn in leitung ah mihaupen hita hi. Mijousien zahnopsa in, a Operating System leh MS Office software bangza-bangza man taleh kilei a, a version tha ang pot masang in zong miten lei masa zozen uhi.
2. Ben E. Keith Company: 1906 lai in Harkrider-Morrison company kichi khat Fort Worth, Texas ah na kiphutkhie hi. Amaten louhoute leh huonbawlte apat in louma leh huon haichiga piengte a taangbuuh golpi (warehouse) uah kaikhawm in tuolsung neeh-le-taah vanzuahna sumbuuhte leh restaurant-te ah lauma pieng haigate leh theiga tuomtuomte supply bawl uhi. Tuami company ah entrepreneur khangdawng Ben E. Keith khu grocery store leh restaurant tuomtuomte ah vanzuahtu in pang hi. Store leh restaurant tuomtuomte houpi in a vanzuah uh ahiei a neehbawlna ua a vanzahte uh supply diing in contract bawl kawikawi hi. Lawching mama a, a kumkia 1907 kum in Wichita Falls, Texas ah a branch khatna hong uhi. Nasep hoitah a semtou in 1918, ama kum 36 ahi in tuami company khu a kipawlpite apat in leikhie in ama President leh General Manager in ana pangta hi. 1936 kum in a company min khu Ben E. Keith Company chi in ahengta hi. Tuni chieng in tami company in US state 14 sung ah anneeh tawh kisai supply bawl in a keengkhap nei ua, asum a tuot in USD Billion 4 sang a tamzaw kumteng in zeeh ua, nasemtu 4,000 sang in tamzaw guoijou uhi.
                Tami business system ah Producers -> Processor -> Distributor -> Retails and Restaurants -> Consumers kizopkhawm a pei ahi hi. Ben E. Keith pen athumna "Distributor" ahia, Processor-te leh Restaurant-te kikal a palai ahi hi. Tuamite kikaal a vanzua-vanleina diing in tami company in Processor-te apat wholesale a la in, Mark-up (Buoipi man) a Dollar amount ahiei a percent a seel (pound) ahiei, a bung (case) man tung ah belap in customer-te kung ah supply zel uhi. Tami operating income khu fiscal year khat in US Dollar Billion li veel mu uhi. Company ahat dungzui in company mengte kigawm leh kilei zel hi (Merger and aquisition). October 2016 in Kelly Foods kichi khat alei ua, keengkhap (geographical footprint) kibelap suoh hi.
A kipatna uh thusim pen meng mama leh sum tawmnou tawh kipan in, nasep hanchiemna leh kukalna tawh tamtan tung hi. Tami article simte a diing in zong tamna entreprenuer-pa vision latheilei Zogam ah kizangthei mama diing in gintat ahuoi hi. Lamka ah distributor kichiten cycle tawh dukan teng ah supply kawikawi ua, a Mark-up uh bangzat ahiei khat la in, meet mama uhi. Cycle maimai hilou in Auto rickshaw, Van, Pickup truck, DI leh cargo truck tawh kipan lei meet mama diing hi.
3. Chick-fil-A: Samuel Truett Cathy khu US state 40 a um store 1,800 veel restaurant minthang Chick-fil-A company pankhetu ahi. America tangthu a Great Depression kichi gamsung hamsat mamalai a innkuon zawng mama khat ah pieng hi. May 23, 1946 in a restaurant masapen “The Dwarf Grill” kichi Hapeville, Georgia ah a sanggampa tawh kithuo in pankhie uhi. Christian hoitah ahizieh un Sunday teng a biehinn kai diing zieh in a restaurant uh khah uhi. Biehinn ah Sunday school sangsye in sem hi. 1949 in a sanggampa Ben Cathy in Saturday nitah nasemjou in Horace Cathy tawh Chattanooga juon diing in vanleeng meng khat a atuonna un accident in ani un shi uhi. Cathy in a sanggam ni veuvoute khu mansuo hi. Monday zingkaal a nasepna mun ah a sanggampa Ben Cathy in Saturday ni a a restaurant summudante uh report a bawlsate amu chieng in thuohjoulou in kap hi. Hinkuo kikhinzel a, a sanggampa nuasie a zi leh tate hoitah in a enkolta hi. Tuanapat in Pasian sung ah tha hing lakia in a innkuon un semkhawm chiet ua, lawching toutou in a shi masang in billionaire ahita hi.
A company mission statement uah “Mopuohna hing kipie jousie a keemtu muonhuoi hina tawh Pasian thupisah diing, Chick-Fil-A company tawh hing kisukha jousie thuhoi-thupha tawh thuzaw diing in tami business hing ding hi” chi hiel uhi. 2011 lai in Pennsylvania Family Institute malahna a nu-le-nu; pa-le-pa kitenna (same-sex marriage) doudalna kawmpi khat co-sponsor bawl uhi. Tami zieh in LGBT (Lesbian-Gay-Bisexual-Transgender) community-ten nasetah in langpan ua, August 1, 2012 ni in a restaurant umna jousie mai uah pasal-le-pasal, numei-le-numeiten “Same sex kiss day” chi in kikawi-kitawp uhi. Tuami ni mama in apanpi pawl in “Chick-Fil-A Appreciation Day” chi in ann va kineehpieh hi. Tuami ni in kei leh U Rev. Dr. Henkhothang in zong Arlington a Chick-Fil-A restaurant khat ah support etsahna in ann kava leipieh uhi. Tami entrepreneur-pa in American business maimai hilou in American gambupi ah a Pasian ginna dinpi ngam hi. Tami zieh ahi Christian entrepreneur tamsem diing a poimawna.
Entrepreneurship Khietna: Entrepreneur kichi khu French economist Jean-Baptiste Say in ana zah masah, vahkhetu (adventurer) apat a hing kipankhie leh kilamtou kammal ahi hi. Vahkhetu ichi chieng in tahsa a vahkhietna leh lungsim a vahkhietna a kawh a, siltha ahiei sepdan tha mukhietna diing ngaituona tawh vahkhietna ahi hi. Tami vahkhetu kichiten mipite buoina suhveng theina diing in lunggeel thupitahte (great ideas) nei ua, tuami idea tungtawn in buinate suhveng ahizel hi. A meet muna diing a siltha ahiei sepdantha khat patkhiet, guoltuoh leh etkai ut a, lungsim a kizawna leh chitna nei a, apieng bangbang maituo ngam diing a kipatna khu entrepreneurship kichi hi. Mit kibang chiet nanleh tam entrepreneur-ten midang bangloutah in silkhat phot ahoizaw a bawlthei diingdan ahiei, mipite buoina suhveng theina diing in sil en uhi. Tami entrepreneur-te khu huohtai (creative), siltha musiem (innovative) leh buoina la ngamte (risk-takers) ahi uhi. Sil tha ahiei silbawldan tha ang um chieng in local leh national economy ah khantouna tampi tun hi. Thamlou in entrepreneur-ten a siltha ahiei silbawldan tha a mukhiette tung uah koima tutheilou thuneina patent /copyright /intellectual property) nei in, tuami tungtawn in nasatah in hausathei uhi. Entreprenuer jousie kingahna kibangchiet a, tuami khu Entrepreneurial Perspective and Entrepreneurial Idea ahi hi.
Entrepreneur-te Sil Etdan: Entrepreneurial perspective ichi chieng in entrepreneur-te sil-etdan china ahi hi. Bangchi tuom adiei? Jewish Talmud in, “We do not see things as they are, we see them as we are” nachi hi. Tami thugen hilchetna diing in mitampiten belam/tu (sheep) tawh gente uhi. Sazuapa in belam amu chieng in belam-sa mu a, puonzuapa in belam amu chieng in samulpuon mu a, ngie in belam amu chieng in nitah-ann mu a, belamching pa/nu in belam amu chieng in chin diing in mu hi chi in gentena kigen kawikawi hi. Tami in a gennop pen sil khat phot eima etdan a kinga ahi china ahi. Tambang ma in entrepreneur-ten silkhatphot entrepreneurial perspective in en ua, bawlphat diingdan in muden uh ahiman un mipilte kichi hi. Mipil hina diing in ngaidan, peidan, mudan leh bawldan pa-ngai (Traditional knowhow) peipi lou in ahoizaw, a zahnuomzaw, a phatuomzaw, a meetzaw a bawlthei didan ngaituo thei ngai a, tuami ngaituona apat a muthei diing ahiei zahthei diing a ang um chieng in pilna nasep kichi hi. Mutheilou ngaidan gil apat a muthei-thamthei sil (Abstract concept to concrete object) suohsah china ahi hi. Tami khu great idea kichi hi. Mite deithei khat na zua leh hing kilei diing hi.
              MBA ka zillai ua “Deep Dive” kichi design process documentary a kibawl video tomkimtah khat ka sye-nu un hing etpi hi. Entrepreneurship process khat zong hithou, product design process Youtube www.youtube.com ah “Deep Dive” chi en lechin miten sil asuidan leh siltha hing kibawldan video ahia, Research Project video a documentary a kibawl ahi hi. Tami project ahileh America gam a bazaar kai chieng a vantawlna leeng (shopping cart) design hoizaw leh zahnopzaw diing a design diing a ni nga sung a zaw diing project khat ahi hi. A process zah uh methodical mama hi. Atomlam a gen in tam anuoi ate dan in kiguol hi.
1. Leitute/Zangtute Tahsap (Customers Need): Sil (product) hi in, nasep (service) hitaleh alei/azang diingte tahsapna (demand) na pieh (supply) sih leh business bawltheilou na hipaita hi. Khuzieh in mite tahsap (demand) bang achiei chi suikhiet a poimaw mama hi. Tami khu market research kichi hi. Economics ah supply and demand kisamkaidan hoitah in kizil hi. Demand umlou in supply khu mawhna ahia, supply umlou in zong demand khu mawhna ahi hi. Demand atam a supply atawm leh vanman atam a, demand a tawm a supply atam leh vanman atawm hi. Khuzieh in na van/nasep zua diing khu a lei/zang tuten a kisap mama khat uh ahi diing poimo masapen hi.
Bill Gates in Microsoft Windows Operating System ang patkhiet leh miten a vanzua ah meetna lienpi mu uh ahiman in kilei chiet pai hi. Tuami OS sung a zah diing Microsoft Office ang bawlkia leh type writer, calculator, laitui, laidal leh siltampi khang hing lumlet hiel hi. A product hoi sengseng miten bangzat bangzat man taleh kileichiet hi. Tami khu Great Idea kichi pai hi.
2. Ahipentah (Precision): Lutangna damna diing in koiman gilnat damdawi lei lou hi. Van/nasep leituten a deipentah un na piehthei leh hamtam seng ngailou in lei nuom pai diing uhi. Adeipen uh hi meellou, lah deisim veve chite pen kikhong bai senglou hi. Marketing research-te suidan in vanleite lungput stage nga in hawm uhi. Tuate ahileh – pre-purchase behavior, alternatives, shopping, buying, post-purchase behavior. 
Akhatna ahileh van tahsap zieh a umdan china ahi. Sil I tahsap cheing in umdan leh nasepdan nuom hetlou hi. Tami stage ah mite lungbuoi, gilkiel, gim leh tasam in um uhi. Tami article ka gelna Microsoft Pro ka leilai in tamite zong factorize ka bawl hi. Ka lei masang in ka laptop dang pen 2012 lai a kalei pen a upasimta a, a hat/manlang seng nawn sih a, a gih a, munteng a zangkhaitah a dopkawikawi theilou ahiban ah awlsamtah a kisuhkhin-kitoukhin theina (mobility) ang pesih hi. Tualeh ka zi in a NCLEX-RN exam a prepare na diing in computer khat pen azah chieng in kei a tasam ka hita hi. Khuzieh in pre-purchase behavior khu mauna ngen ahi hi. Houlim in laptop khat lei diing chi ahita. Second stage a ka ngaisut uh ahileh alternatives ahita hi. Bang laptop-te lei diing, bangza mante, atha mo, alui, etc. chite ka houlim khawm uhi. Thanksgiving sales ahilaitah ahizieh in Microsoft Pro khu discount tampi kipie hi. Ka MBA sim kipat lai a kana dei mama, amantam seng zieh a laptop mantawm deute a kana lungkim maimai ahi. A zahna diing leh a awlsamdan et in a dangte sang in ka deizaw pai uhi. Laptop dangte tawh tekaah in hoi mama ahizieh in lei diing in khensatna ka neita uhi. Shopping leh purchasing stage khu kilamdang seng lou hi. Microsoft Pro khu online a lei di mo, ahilouleh Best Buy a lei diing chite tami stage ah kibuoipi hi. Online khu eima deibang kiteel theilou diing ahi ban ah, ni bangzat ekhat kiheeh diing ahizieh in store ah kava leita uhi. Post-purchasing behavior ahileh tami Microsoft Pro ka lei zieh in tami article zong awlsamtah in kang gielthei pai hi. Ka zi in computer khat pen azah lezong ken tami zang in ka nasep diingte ka kisepthei hi. Kitutu chite um nawnlou hi.
3. Ahuntah (Timing): Volleyball kimawlte in “timing” chi khat genden ua, tumging tumte leh laasaten zong “beat” or “timing” genden uhi. A gennuompen uh ahileh laa leh music timing a kituoh sih leh laa ngai mama pen zong ngaitheilou suoh hi. Na lutangnat laitah in lunat damna diing damdawi na kisam hi. Lunat damdawi pen chimthoina a kine hilou hi. Business vai ah zong van/nasep a kisap laitah khat um hi. A kisap nawnlou chieng in alei diingten dei nawnlou uhi.
Business Plan: Na great idea kichi khu kichientah a plan bawljounua a sepkhiet thei idea ahi hi. Tuami na nei zaw chieng in bangchi sepkhiet diing, bangchi manage diing, bangchi zua/meetbawl diing chi ahita hi. Business plan gel kichi khu thusui-thukan (research) leh thu gomkhawm a ngaituo (analysis) vive ahi mai hi.Business Plan ichi khu business idea lim-le-guong geelna ahia, a lawchinna diing a lampi lim (roadmap) poimawtah ahia, mutheilou (abstract) idea hoitah hilezong a sepkhiet diingdan guoltuohthei (concrete plan) ahisih leh bangmalou ahi hi.  Business Plan taangpi in tam anuoi ateng huom hi:
1. Company Description: Tami sung ah company vision leh mission statement kichientah a gen kisam diing a, tami company in mite taahsap bangchi suhveng diing, bang industry hi diing – for profit mo non-profit diing, for profit ahileh manufacturing, retail ahilou leh service industry hi diing chite gelkhiet kisam hi.  Tuaban ah logistic and operation bangchi bawl diing, organizational structure leh management team vai ah bangchi sep diing leh koiteng heimun a pang diing chite kichientah in geel angai a, business legal tawh kisai zong suhtup a poimo hi. Legal Environment ichi chieng in Kumpite apat a phalna, insurance leh dan-le-dun tawh kisaite a beven diing china ahi hi.
2. Product/Service Description: Na vanzua ahiei nasep-silbawl kichientah a hilchien poimo hi. Na vanzua/nasep tawh kisai mite theinop jousie genchien ngai hi. Vanzua khat in vanleitu kung a avan azua tawh kibang sim pien ahi. A kibawlna, a zahdan, a manphatna, aneite/aleite value a gotdan chite kimtah a gelkhiet kisam hi. E.g. phone asiet chieng in kizang thei nawnlou hi. Repairman in hoisah kia in kizangthei sah kia hi. Tami ahi product/service description ichi.
3. Market Analysis: Van/nasep leitu diingte koi ahi thei angai hi. Van/nasep a midangte sang a hoizaw (competitive advantage) inei sih leh kipatlou ahoi pen hi. Strength, weaknesses, opportunities and threat analysis (SWOT Analysis) hoitah a bawl angai hi. Strength sang a weakness a tamzawt a, opportunity sang a threat a tamzawt leh I great idea khu great seng khollou hi diing hi. I thahatna (strength) sui a tuami tawh company dangte dem diing ahi. Van kimantah a piehtheina (Price leadership), mantawmnou a silbawltheina (manufacturing advantage), man tawmnou a puohtung theina (logistic advantage), etc. chite I thahatna ahileh tuami hoitah a theikhiet poimo mama hi. Tuaban ah, koitobang mite I customer diing chi zong thei ngai hi. Naupangte, khanglaite, nupi-papite, piteeh-puteehte target market diing koite? Ahilou leh income group ah na van/nasep zua diing pen sumtawm mute a diing mo, a hausa deute a diing? Pasal mo numeite a diing chite hoitah a sui angai hi. Van/Service bangchi zua diing, bangchi advertise diing chite geelsiem diing kisam hi. Advertise bawlna diing in radio, TV, website, social media, print media, etc. chite bawl kisam diing hi.
4. Feasibility Analysis: Tami feasibility analysis kichi khu a hitheina diing etkhietna ahi hi. Tami stage ah nam li um hi. Tuate ahileh financial feasibility, technical feasibility, market feasibility leh team feasibility ahi hi. Transportation and logistics business a diing business idea hoitah nei in, a plan hoitah in giel in asum um sih leh bangmalou suoh diing hi. Asum um in a gari leh computer nei tavanuh sih lei technical feasibility neilou kisuoh hi. Sum, gari leh computer tampi nei talei zong a lei diing um sih leh business lawching joulou diing hi. Tuamabang in sum um, gari, computer leh vanzah tuomtuom um, a leitu diing zong um, hilezong a gari hawl diing neisih talei business lawching joulou suoh veve diing hi. Tami tengteng hoitah a geelkhol a, guoltuoh kisam hi.
5. Financial Projection: Sum umlou in bangma kibawl theilou hi. Khuzieh in business kipatna diing in start-up cost kisam masa pen diing hi. Start-up cost bangza kisam diing, employee-te halaw bangza bei diing, office leh advertise bawlna a bangza bei diing chite khuot masah ngai hi. Hateng a bangza hing lut jou diing, bangza kiseng diing, a meet diing bangza – hakhat ah, quarter khat ah, half-yearly ah, annual ah chite khuot ngai hi. Van/Service bangtan I zua/sep chieng a a sumpi tung (break-even) diing a, volume bangzat apat meetjou diing chite khuot thei ngai ahi. Tami ban ah cash flow, balance sheet leh income statement projection kum nga tan bang khuot thei angai hi.
Tamteng bawljou nua a hithei diingdan lampi aum leh lawchinna mukhol thei phiel ahita hi. Investor-ten (Bank loan, stock holders, investors, etc.) tami Business Plan en in sum ang kawmsah ngam diing uleh ang kawmsah ngamlou diing uh khensatna la uhi. Self-funding or mom-and-pop funding ahiphiel lezong Business Plan hoitah in giel lechin tuamin na target na tuntheina diing in hing pui (guide) diing a, a kisam leh avaalte hing theisah diing hi.
Tuolsung Entreperneurship Dinmun: Zogam ah business thu igen chieng in misol chavai dan in kingaituo a, businessman khat pen kimusit mama hi. Bangzieh? Qualified or professional businessman a umlou zieh leh drug cartel-te leh underground black money bawlte khu i business person nei sunsunte ahizieh ahi mai diing in ka gingta hi. Business leh economy a tuomtuom hi diing in ki ngaisut va-ia nalai hi. Tuazieh in Zogam sung ah business leh company kichien um nailou ahizieh in qualified loudeu mai a sem a, ama meetna diing maimai ngaisut a, misol chavai ngentang kihi nalai hi. Profession or business teng a misol chavai teng ahileh qualified lou teng ahi hi. Dahuoi mama hi!
Tulaitah Zou Presbyterian Church Synod local economy et in tamsang a kieh ngiem zawh na diing a um sih a, khangtoulam vive kimanaw abang hi. Local product or service kichien nei atam sih hi. A nei sunsunten lah zuatham ching van leh siemna kineilou zel hi. Louhouten lah zua diing chithada kumkhat kham diing kihou joulou, education leh skill neiten zong zuathamching siemna kineilou hi. I lou bawldante uh etphat huoi a, farm system bawl a shifting cultivation tawpsan diingdan ngaisut huoi mama hi. Tualeh, igam a pieng haichi bangte ahiei chite sui ahunta hi. Pieng in pieng sihleh bu ma chi tentun tawpsan ahunta hi. I farming system leh technology ut etphat ahuoi hi. ZPCS huongsung economy khu singtaang leh khopi (rural leh urban economy) in kikhen thei hi. Tamgel puophat diing dan i ngaituo sih uleh eima gam-le-lei a economic saltang diingte ihi uhi. 1996-1998 Gaal jou in Lamka leh khopi ah kipeemlut hi. Azieh tampite lah ah bitna, neehsuina leh siemsinna (security, economy leh education) hipeen diing in ka suikhie hi.Tami khopi-peemna (urbanization) in siltampi kilamdangsah hi. Mission school enrollment ah understrength tungsah in mission school phabep kikhah hi. Lamka khopi a Zou Presbyterian Church li - Central Church, Zomi Colony P. Church, Lailamveng/Beulahlane P. Church leh Tuibuong P. Church apat in ka research period 2015 tan ah ZPC biehinn 11 kibelap a, innsuon 84 apat in 792 pha hi. Sumlampang ah Rs.23,83.300.25 apat in Rs.1,23,90,077.00 tan kitung a, 419.87% khangtou china himawh hi.
Tam atung a data kipeten bang ngaidan ang pie ei? Singtaang population nasatah in kiem a, khopi population nasatah in kibelap hi. Singtaang lah ah farming bawlna diing in leitang hunkhop awng china ahi hi. Singtaang gamte a leitang mangpa leh leitang kawmtu (landlord leh tanent/peasent) sang in step khat i khantou vang un farrming piching tahtah patna diing in siltampi buoihuoi nalai hi. Tuipang a teengten tuilou, ngakul, kanglei leh ganvulna lamsang, muoltung deu a teengten bu, vaimiim, bekan, sing, coffee, singpite, singga farming leh ganvul lientah a kipathun ahita hi.
Khopi a teengte a diing in singpi hotel, ann-le-me zuana (grocery store), bakery & pastry, ann hotel (restaurants), dawr nam tuomtuom (departmental stores), samheuna leh meelpuona (saloon & beauty parlour), puonkhuina (tailoring), gari workshop, appliances kisete bawlna, nopni-dani a vanpoimo kawmna (event planning), photographic & videography service, innjang a laihilna - Math, Science, Computer, typing, music, arts, etc. (tutoring & coaching), consulting & agency services - legal, medical, business, employment, travel, etc. printing and publication services, tui supply, wholesale apat dawr tuomtuom a supply chite tampi bawlthei um hi.
Lamka khopi leh akiim-apaam a dawr umte buoina kibang khat nei uhi.  Tuami buoina khu verity store a vante wholesale apat a verity store a supply-tu diing ahi hi. Dawr bawlte niteng phiel in Marwari mahajonte kung ah wholesale rate in vala den uhi. Bahara leh nitah asum a abei ban uah lungsim leh tha gimna (Financial cost leh opportunity cost) tampi sumang uhi. A nitha, a bahara leh a a dawr atun chieng ua a nitha uh ang belap chieng un vanman tamlou theilou hi. Tam pen cost of goods sold (COGS) kichi hi. Supplier kichientah khat in dawr tampite tawh contract bawl a van khat a seel (kilogram), a case ahiei a bag ahiei in buoipiman (markup) la leh dawr tampiten kizoppi nuom diing uhi. Tuami supplier company in facebook tungtawn ahiei online a order theina leh vanman online a piehtheina lampi um nalai leh dawr neite contract bawl diing thanuom mama diing uhi. A supply-na diing in cycle, auto rickshaw, jeep, DI, truck leh adangdang zatthei diing um hi. A kipatna meng noukhat hinanleh kum 10 sung in company lientah kisuothei diing a, kudam (warehouse) hoitahkhat nei a, Guwahati apat a Cargo truck leh mailam hun a Manipur a train ang lut chieng in producer-te apat vanlahna lemtang mamata diing hi. Tami ang let tawh kituoh a mailam hun a warehouse khu khopi tuomtuom a koithei nalai diing hi. Local entrepreneur kisam hi.
Laisiemten zong leitung pumpi simthei diing eima field a laibu gel thei ngai ahi. Leitung pumpi simthei diing laibu gielkha vanglahte a damsung un ameet (royalty) ne in khawng nawnlou uhi. Laibu minthang tah gielkhate hausa vahiau uhi. A thu diing a um nahleh Publishing company-ten sutsah, advertise sah leh zuasah ua, a khohna tung uah "Royalty" kichi laibu gelpa (copyright neipa) kung ah pie uhi. President Barack Obama in a laibu gelkhiet tungtawn in sum tampi royalty in mu a, a President halaw sang in a laibu royalty ah sum tammuzaw hi. Aung San Suh Kyi in zong "The Lady" chi laibu agelna apat in royalty ne in tutan nasemlou in hausa mama lel hi. Mite a diing a manphatna (value) na piehthei a, mite theinop, mi munop, mi zahnop, etc. guontu ihi leh entrepreneur khat ihi china ahi hi. 
Hattuom leh Khotaang Khantanhoi:  Fundamentalist kichi pawl, Evangelical Christian lah kuulmut phadieh a ki-ngaisun pawlten tahsa leh hagau ui-le-kel bang in ngaisun uhi. Tuazieh in amauten “Social Gospel” dem ua, Christian kichiten hagau lam maimai buoipi diing in koi uhi. Christian tamzawten tami ngaidan pen uong saseng uhi. Presbyterian church in social gospel khu kithupi sim mama hi. Tahsa khangtou lou in hagau khantouna hamsa kisa hi. Khuzieh in “Social Front” kichi khotaang khantouna diing committee khat kibawl vawt hi. Social gospel a poimo mama khat khu neehsuina (economy) ahia, neehsuina hoisem umtheina diing in entrepreneur-te poimo mama jel hi. Tami social front leh education board malahna in educational evangelism and entrepreneurship patkhiet a sangnaupang ang khanglien a, mailam hun a hattuom leh nampi makai diingte chitu (invest) diing poimaw mama hi. Makaina khu laisiem leh ginna a pichingte tung a ang tun chieng in hattuom, khotaang leh nampi in meetlaw hi. Roman Catholic-ten education leh medical evangelism nasatah in bawl ua, lawching mama uhi. Sumsuina maimai hilou in a ginna chi uh naupangte tung ah tu uhi. ZPCS in zong Lamka khopi sung ah educational ministry hoitah a puophat kisam petma hi. Aziehpen singtaang mission school-te apat a innkuon hamsa, school ginatah a kaijoulou Presbyterian school naupang tampi um hi. Atung a igen innsuon 792 (2017 in tamzaw tham ta diing) sung ah Presbyterian school naupang bangza aum diei?
Local hattuom leh neehsuina (economy) khenkhiet theilou ahi hi. Economy khantouna diing in entrepreneurship leh business Pasian theikawm a bawl kisam hi. Business ichi chieng in economy china ahia, economy khangtou lou in sawm-a-khat hi in chitpiehna tuomtuomte umlou diing a hattuom zawng kihi mai diing hi. Tuazieh in, hattuom leh business/economy kisamkaina etphat a, nasep petu leh semtute, vanzuatu leh vanleitute hikhawm thei ahi hi. Hattuom leh khotaang siemphatna diing in siemsinna leh sumsuina puophat ngai teitei hi. Social scientist-te suidan in khotaang buoinate leh hiemgamna khu zawnna tawh kisai mama chi uhi. Zawnna ichi chieng un tahsa, pilna leh lungsim zawnna um a, tuate kizop toutou uhi. Tahsa zawnna in pilna suina ah nongkaisah pha mama hi. Tahsa a lah mi phajoulou, pilna a lah mipha joulouten mite sang a mengzaw a ki-ngaisutna lungsim nei den ua, lunggim in ki-ngaise bai mama uhi. Ki-ngaisietna (depression) leh eima hinkhuo beisahna kitanau uhi. Educational qualification hoitah ing nei a, nasep hoitah ing nei a, halaw hoitah ing nei leh noptuomna tampi hing pie hi.  
Thuzawna: Christian khanglaiten entrepreneurship hoitah a ipeipi uh thupi mama diing hi. I hattuom leh nampi direction khu tulaitah a khanglaite a kinga ahi hi. Khanglai Pasian a pienthana nei, laisiem, job market a diing a suontaah mamate, entrepreneur spirit nei a entrepreneur perspective nei atam leh hattuom leh nampi dam diing a, hampha diing hi. Alelang ah, hattuom leh nampi sung a khanglaite Pienthana neilou, khamthei bawl, nu-le-pa sepsa a ki-nga second class citizen ahilam theilou a kithupisah atam leh hattuom leh nampi mangthang diing hi. Ngaikhie inlen dahkawi vawi, entrepreneur perspective a sil i-et leh business bawlthei diing tam mama hi. Atung a igensa business umthei diing tuomtuom na lunglutna penpen khat hoitah in geelkhie in Business Plan hing gelkhe mongmong vawi, na gintatna tantan na tungjou diing a, Pasian kung a thum kawm a na kipatkhiet a, ginumna, chitahna leh kingai ngiemna tah tawh na sep leh lawchin thei diing business idea tampi igieljouta hi. US ten bangzieh a leitung pumpia mission a hichi sepjou uh adiei ichi leh Pasian itt mite a hausat zieh uh ahi hi. Hattuom hausa lou in mission leh ministry Pasian deibang in kisem joulou in, taga-meithaite zong ki-enkol joulou hi. Pan Dukan khat maimai, gari khat maimai, nasep hoi khat maimai neite sawm-a-khat sumpi hattuom leh nampi in a hinpi thei leh company neitu ahilou leh entrepreneur tampi kibelap leh hattuom leh nampi azaaljou masapen hi veve diing hi.

LAIBU ETTE:
Bellis, M. (n.d.). (2017). Microsoft – History of a Computing Giant. Retrieved from http://inventors.about.com/od/CorporateProfiles/p/Microsoft-History.htm
Ben E. Keith: The Vision (n.d.). (2017). Retrieved from http://www.benekeith.com/
Bygrave, W.D., & Zacharakis, A. (Eds.). (2004). The Portable MBA in Entrepreneurship (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Inc.
Express Web Desk. (June 28, 2016). Top 10 richest people in the world, Bill Gates at no. 1: Bloomberg ranking: Richest people in the world: a look at the who's who of the ten wealthiest people. New Delhi. Retreived from http://indianexpress.com/article/business/richest-people-in-the-world-bloomberg-bill-gates-warren-buffett-mark-zuckerberg-jeff-bezos-koch-brothers-2878601/
Isaksen, S.G., Dorval, K.B., & Treffinger, D.J. (Eds.). (2011). Creative Approaches to Problem Solving: A Framework for Innovation and Change (3rd Edition). Thousand Oaks, CA. SAGE Publications, Inc.
Khongwir, W.C., Jyrwa, J.F., & Lhouvum, D.T. (2003) Report of the Study Team of the Executive Committee of the General Assembly of the Presbyterian Church of India on the Proposed Creation of the Zou Presbyterian Church Synod within the Manipur Presbyterian Church Synod.
Parker, D. (Aug. 11, 2011). A Life Centered on Family. Retrieved from https://thechickenwire.chick-fil-a.com/Inside-Chick-fil-A/A-Life-Centered-on-Family
Rudelius, W., Hartley, S., & Kerin, R. (Eds.). (2012). Marketing. New York City, NY: McGraw-Hill Education.
Samte, K.M. (Nov. 19, 2015). Intellectual Property leh Zou Mite. Retrieved from http://khaiminthang.blogspot.com/2015/11/intellectual-property-leh-zou-mite.html
Scarborough, N.M. (2013). Essentials of Entrepreneurship and Small Business Management (Seventh Edition). Boston, MA: Pearson Education
Thompson, M., & Tracy, B. (2011). Now, Build a Great Business!: 7 Ways to Maximize Your Profits in Any Market. New York, NY: American Management Association.
U.S. Small Business Administration: Write Your Business Plan (n.d.). (2017). Retrieved from https://www.sba.gov/starting-business/write-your-business-plan
Zajda, J., & Daun, H. (Eds.). (2009). Global Values Education: Teaching Democracy and Peace. Springer: Netherlands. Springer Science+Business Media B.V.
Zou D.V. (April 2, 2011). Khotang Siamphatna Huikhi Laandan: Historical Overview of Social Renewal among the Zous. Retrieved from http://zouwritersnetwork.blogspot.com/2011/04/khotang-siamphatna-huikhi-laandan.html
Zou Presbyterian Church Synod. (2005). The 1st Session of the Zou Presbyterian Church Synod (Provisional) Minutes. Churachandpur, Manipur: Author.

Zou Presbyterian Church Synod. (2015). The 12th Session Minute of the Zou Presbyterian Church Synod. Churachandpur, Manipur: Author.

No comments:

Post a Comment